Bulgaristan hükümeti, 2026 yılı Bütçe Yasası ile birlikte İş Kanunu'nda önemli bir değişikliğe imza atmaya hazırlanıyor. Hükümet, bu düzenlemeyi hayali sözleşmelere ve kayıt dışı istihdama karşı bir darbe olarak nitelendirirken, uzmanlar asıl etkinin gerçekten yarı zamanlı çalışanlar üzerinde olacağını belirtiyor.
İş Kanunu'nda yapılması planlanan değişiklik, iş deneyiminin (kıdem) birikme şeklini ve maaşlara yansıyan 'kıdem zammı' hesaplamasını kökünden değiştirecek. Teklif, 2026 Bütçe Kanunu teklifinin geçici ve son hükümler maddeleri arasında yer alıyor.
Yasanın kabul edilmesi halinde, en büyük değişimi yarı zamanlı çalışanlar hissedecek. Çünkü kıdem, artık gün olarak değil, fiilen çalışılan saat üzerinden hesaplanacak. Bu durum sadece maaştaki kıdem zammını değil, emeklilik ve işten çıkış tazminatlarını da doğrudan etkileyecek.
Mevcut sistemde 1992 yılından bu yana uygulanan bir kural geçerli. Buna göre iş deneyimi gün, ay ve yıl olarak hesaplanıyor. Bir günlük iş deneyimi, çalışanın yasal çalışma süresinin en az yarısını doldurması halinde tanınıyor.
Rumen Radev hükümetine göre, kayıt dışı istihdamın ve kağıt üzerinde yarı zamanlı görünüp fiilen başka bir işi gizleyen sözleşmelerin önünü açan da tam olarak bu eski kural.
Bu nedenle hükümet, iş deneyiminin emeklilikte dikkate alınan sigorta süresiyle eşitlenmesini öneriyor. Aradaki fark oldukça büyük. Deneyim, mevcut gün, ay ve yıl mantığı yerine saat olarak hesaplanacak. Bir günlük iş deneyimi, ancak işçinin o gün için yasal olarak belirlenmiş tam çalışma süresini doldurması halinde tanınacak.
Yarı zamanlı çalışmalarda iş deneyimi, yasal çalışma süresine orantılı olarak hesaplanacak. Açıkçası, bir kişi daha az saat çalışıyorsa, ilgili dönem için daha az iş deneyimi biriktirecek. Böylece yarı zamanlı çalışan herkesin deneyimi fiilen çalıştığı saatlere göre kaydedilecek.
Değişiklik gerekçesinde bir aylık iş deneyiminin nasıl sayılacağı da detaylandırıldı. Buna göre bir ay, ilgili takvim ayındaki tüm iş günlerinin fiilen çalışıldığı dönem olarak kabul edilecek. Yeni düzen, kişinin sadece resmi olarak işe alınıp alınmadığına değil, gerçekte ne kadar çalıştığına odaklanıyor.
Kazanılmış hakların kaybını önlemek için, eski kurallar değişiklik yürürlüğe girene kadar geçerli olacak. Yani 2026 Bütçe Yasası kabul edilene kadar iş deneyimi mevcut düzene göre hesaplanmaya devam edecek.
Değişikliğin en belirgin etkisi, 'kıdem' olarak bilinen iş deneyimi ve mesleki tecrübe tazminatında görülecek. Maaşa yapılan en yaygın ek ödemelerden biri olan kıdem zammı, biriken deneyimi ödüllendiriyor ve temel maaşın bir yüzdesi olarak hesaplanıyor. Bu nedenle, deneyimin tanınma şeklindeki herhangi bir değişiklik, bu ödemenin gelecekteki miktarını da etkileyecek.
Uzmanlar, değişikliğin otomatik olarak maaşların düşmesi anlamına gelmediğini vurguluyor. Ancak yarı zamanlı çalışanların gelecekteki iş deneyimi birikimini ve dolayısıyla kıdem zammı miktarını önemli ölçüde değiştirebilir. Etki, iş sözleşmesine, çalışma saatlerine ve işverenin ek ödemeyi hesaplama yöntemine bağlı olacak.
Hükümet, önlemi daha adil bir sistem olarak savunuyor. Mevcut durumda, normal çalışma süresinin yarısından az çalışanlar deneyimlerini orantılı olarak biriktirirken, 4 saatlik bir iş gününde tam iş deneyimi tanınıyor. Hükümete göre bu durum, genellikle 4 saatlik yarı zamanlı hayali sözleşmelerin yapılmasına zemin hazırlıyor ve suistimale açık bir alan yaratıyor.
Düzenlemenin sahipleri, yeni sistemin ekonomiyi kayıt altına almayı, kayıt dışı istihdamı azaltmayı ve sigorta primleri ile vergi gelirlerini artırmayı hedeflediğini belirtiyor. Risk ise sosyal etkinin herkes için aynı olmaması. Önlem, suistimalleri engellerken, gerçekten yarı zamanlı çalışan ebeveynler, öğrenciler, ikinci işi olanlar veya esnek sektörlerde çalışanların gelecekteki haklarını da olumsuz etkileyebilir.
İş Kanunu'ndaki birçok önemli hak, iş deneyimine bağlı. Bu, Sosyal Sigortalar Kanunu'ndaki emeklilik, doğum izni, işsizlik ödeneği gibi hakların bağlı olduğu sigorta süresinden farklı bir kavram. Bu nedenle yapılacak değişiklik sadece muhasebesel bir düzenleme değil, kişinin yıllar içinde nasıl hak kazandığını belirleyen temel bir dönüşüm.
Bunun en somut örneklerinden biri yıllık ücretli izin. İlk işe başlandığında, işçi 4 aylık iş deneyiminden sonra bu izni kullanma hakkına sahip oluyor. Yarı zamanlı çalışmada deneyim saatle orantılı hesaplanırsa, bazı kişiler bu gibi haklar için gerekli deneyime ulaşmakta zorlanabilir.
Bu hakların başında ise 'kıdem zammı' geliyor. Resmi adıyla 'kazanılmış iş deneyimi ve mesleki tecrübe için ek aylık ücret', temel maaşın bir yüzdesi olarak hesaplanıyor ve işçinin gerçek geliriyle doğrudan bağlantılı.
Ayrıca emeklilik nedeniyle iş sözleşmesinin feshi durumunda ödenecek tazminatlar da iş deneyimine bağlı. Tanınan deneyim miktarı, işçinin işten ayrılırken kaç maaş alacağını doğrudan belirliyor. Bu nedenle yarı zamanlı çalışanlar için yeni hesaplama yöntemi büyük önem taşıyor.
Sigorta süresi, çalışan bir kişinin hayatındaki bir diğer kritik hesaplama. Bulgaristan'da emekli olmak için sadece belirli bir yaşı doldurmak yetmiyor; yeterli sigorta süresine de sahip olmak gerekiyor. Ulusal Sosyal Güvenlik Kurumu'na (NOİ) göre, 1 Ocak 2026 itibarıyla genel hükümlerle emeklilik için kadınlarda 62 yıl 6 ay yaş ve 36 yıl 10 ay sigorta süresi, erkeklerde ise 64 yıl 9 ay yaş ve 39 yıl 10 ay sigorta süresi şartı aranıyor.
Sigorta süresi, kişinin çalıştığı yılların sayısından ibaret değil. İşveren, serbest meslek sahibi kişi veya belirli durumlarda devlet tarafından prim ödenen dönemler için birikir. Çalışma geçmişinde sigortasız dönemler varsa bunlar otomatik olarak sayılmıyor ve bu durum genellikle emeklilik yaklaştığında fark ediliyor.
Sorunlar kişiden kişiye değişiyor. Kimilerinde uzun eğitim, yurt dışında kalma veya işsiz geçen yıllar nedeniyle prim eksikliği var. Kimilerinde ise özellikle 90'lı yıllara ait dönemlerde deneyim gerçek olmasına rağmen belgeler kaybolmuş veya bulunamıyor olabiliyor. Bu gibi durumlarda ilk adım hemen deneyim satın almak değil, çalışma karnesi, maaş bordrosu veya arşiv kayıtları gibi kanıtları aramak.
Yasa, sigorta süresi satın alınmasına sadece belirli durumlarda izin veriyor: tamamlanmış yüksek öğrenim süresince, doktora çalışmaları için veya genel hükümlerle emeklilik için eksik süreyi doldurmak amacıyla en fazla 5 yıla kadar. NOİ, bir aylık tutarın, serbest meslek sahipleri için asgari sigorta gelirinin %19,8'i olarak hesaplandığını belirtiyor.
NAB'ın (Ulusal Gelir Ajansı) serbest meslek sahipleri için belirlediği 550,66 Euro'luk mevcut asgari sigorta geliri üzerinden, satın alınan bir aylık deneyim yaklaşık 109,03 Euro'ya denk geliyor. Bir yıl yaklaşık 1.308,36 Euro, azami 5 yıl ise yaklaşık 6.541,80 Euro tutuyor. Ancak burada önemli bir detay var. Satın alınan deneyim, eksik yılları doldurarak standart emeklilikte işe yarıyor, ancak 'eksik deneyim' rejimi için 'fiili deneyim' olarak sayılmıyor. Bu rejim için yasa en az 15 yıl fiili sigorta süresi şartı arıyor ve NOİ bu imkânın 67 yaşında kullanılabileceğini belirtiyor.
Uzmanlar, para yatırmadan önce ne kadar deneyimin eksik olduğunun net olarak belirlenmesi gerektiğini vurguluyor. Bir sonraki bütçeyle asgari sigorta gelirinin değişmesi halinde, satın alınan deneyimin fiyatı da değişecek. Bu nedenle hesaplamanın NOİ veya NAB'ın güncel verilerine göre yapılması, 'göz kararı' hareket edilmemesi büyük önem taşıyor.
