TELK'ta ciddi sorunlar var ve uluslararası sisteme göre değerlendirmeye geçilmesi gerekiyor. Ancak suiistimallerden bahsederken şunu bilmeliyiz: AB'de nüfusun yüzde 23,9'u bir tür engellilikle yaşarken, Bulgaristan'da bu oran yalnızca yüzde 12,7.
Hasan Ademov ile röportajdan öne çıkan diğer başlıklar:
- Kovid ek ödemesinin primlerle hiçbir ilgisi yok, ancak kazanılmış hakları geri almak zor. İktidar için 'parça parça' önlemlerin kabul ettirilemeyeceği açık bir sinyal olmalı.
- Cumhurbaşkanlığı seçimleri kapıda, popüler olmayan önlemler rahatsızlık yaratıyor ama sistemin istikrara kavuşması için başka çıkış yok.
- Maksimum sigorta geliri 2300 euro olacak, ancak bu maksimum emekli maaşı için yeterli değil. Bu yıl da tavanın neden dondurulduğu belirsiz.
- Çalışma faaliyetiyle bağlantısı olmayan emekli maaşlarının sosyal yardım sistemine aktarılması, asgari eşik ve azami sigorta gelirinin belirlenmesi için mekanizma, 'fiili sigorta süresi' kavramının yeniden gözden geçirilmesi ve çalışma kapasitesi değerlendirmesi, yol haritasının çalışma versiyonundaki önlemler arasında yer alıyor.
- Dr. Ademov, 1 Temmuz'dan itibaren yeni emekliler 30,68 euroluk Kovid ek ödemesini artık alamayacak. İktidar, bu ödemenin herkes için güncellenmemesini önerdi ancak bu öneri birkaç saat dayandı. Doğru karar ne olurdu?
- Haziran 2022'ye kadar bu tutarın ayrı olarak ödendiğini hatırlatalım; pandemi döneminde kriz karşıtı önlemlerin bir parçasıydı. Ve meşhur 'geçici önlemlerden daha kalıcı bir şey yoktur' sözünün teyidi olarak, birkaç gün önceki hararetli parlamento tartışmasından sonra bile kalıcı bir unsur haline geldi.
Bu durum, iktidar için ciddi bir sinyal olmalı: Emeklilik sistemine dair bütüncül bir konsept ve vizyon olmadan, bu ek ödemenin yıllık güncelleme sırasında kaldırılması gibi 'parça parça' sunulan önlemlerin kabul edilmesi ve uygulanması zordur.
Gerçek şu ki, bu ek ödemenin sigorta primiyle hiçbir ilgisi yok. Sosyal sistemde kazanılmış hakları geri almanın zor olduğu bilinen bir gerçek, ancak adalet duygusunu yeniden tesis etmek istiyorsak, emekli maaşının belirlenmesinde 'prim-hak' ilkesinin belirleyici olması gerekiyor. Doğru, sosyal sistem doğası gereği dayanışmacıdır, ancak belli bir sınır aşıldığında dayanışma gerilir ve aşırı dayanışmaya dönüşür; bu da çok hızlı bir şekilde adalet duygusuyla karşı karşıya gelir.
- Asen Vasilev, yeni emeklilerin bu karara itiraz edebileceği konusunda haklı mı, çünkü mağdur durumdalar?
- Ortaya çıkan durumda, yeni emeklilerin kendilerini mağdur hissetmeleri normaldir ve herkesin bu karara itiraz etme hakkı vardır.
- Geçici bakan olarak meşhur yol haritasını sunma hedefiniz vardı. Aslında hazır mıydı ve içindeki önemli noktalar nelerdi?
- Mayıs 2025'te 51. Parlamento, 6 kurumu - Çalışma ve Sosyal Politikalar Bakanlığı (MTSP), Maliye Bakanlığı (MF), Ulusal Sosyal Güvenlik Kurumu (NOI), Finansal Denetim Komisyonu (KFN), Ekonomik ve Sosyal Konsey (ISS) ve Mali Konsey - 6 aylık bir süre içinde emeklilik sisteminin iyileştirilmesi için bir yol haritası hazırlamakla görevlendirdi.
Temel görev, uzman bir analiz yapmak ve bu temelde yıllar içinde oluşan çarpıklıkların aşılması ve sistemin geliştirilmesi için öneriler sunmaktı.
ISS görüşleri, aktüerya raporu ve NOI hesapları, KFN görüşü temelinde, MTSP uzmanları bakanlığın yetki alanına giren kısım için bir taslak hazırladı. Hâlâ Maliye Bakanlığı'nın yeni ekibinin, sigorta primlerinin boyutu, asgari ve azami sigorta geliri ve devlet bütçesinden DOO bütçesine yapılan transferin büyüme hızını aşmak için yönetimi gibi temel parametrelere ilişkin pozisyonu bekleniyor.
Bu taslaktaki ana noktalar: çalışma faaliyetiyle bağlantılı olmayan emekli maaşlarının sosyal yardım sistemine aktarılması, asgari eşik ve azami sigorta gelirinin belirlenmesi için mekanizma, 'fiili sigorta süresi' kavramının yeniden gözden geçirilmesi, Tıbbi Uzmanlık Değerlendirme Metodolojisi'nin (2023'ten itibaren) uygulanmasının etkilerinin değerlendirilmesi ve mali sürdürülebilirlik ile sisteme olan güvenin artırılmasına yönelik diğer öneriler.
Yol haritası, tüm özellikleriyle bir uzman belgesidir ve siyasi iradenin ve politikacıların sistem reformuna ilişkin görüşlerinin yerini alması zordur. Ana hedef, uzun vadede mali sürdürülebilirlik ve hak kaybı olmadan, yaş, hizmet süresi gibi parametrelerde değişiklik yapmadan adalet ve sisteme güvenin yeniden tesis edilmesidir.
Kısacası, Çalışma ve Sosyal Politikalar Bakanlığı'nda ham bir taslak hazırlanmış durumda; MF'nin önerileriyle tamamlanacak ve sosyal taraflarla görüşüldükten sonra Meclis'e sunulacak.
- Şimdi 'İlerici Bulgaristan'dan üç denetim önerisi geliyor: emeklilik sistemi, maaş finansmanı ve Yol Altyapı Kurumu (API) için. Sigorta sistemi için böyle bir raporun anlamı var mı? Zaten üç tane yapıldı ve Sayıştay da NOI'yi denetliyor.
- Sayıştay'ın yasal olarak mali denetim yapma hakkı var - mali tabloların muhasebe kurallarına göre hazırlanıp hazırlanmadığını kontrol eder; uygunluk denetimi yapar - harcama kararlarının kanunlara uygun olup olmadığını; ve performans denetimi - kamu fonlarının etkin kullanılıp kullanılmadığını ve harcanan kamu kaynaklarının sonucunun ne olduğunu inceler.
Hatırlatalım ki Sayıştay, Sosyal Bakanlık, NOI ve diğerlerinin bütçeleri de dahil olmak üzere Konsolide Mali Programın tamamını denetler; burada harcanan kamu fonlarının etkileri ve kusurları görülebilir ve bu temelde her kararın etki değerlendirmesi yapılabilir.
52. Parlamento, Sayıştay'a 1.01.2020 - 30.06.2026 dönemi için sosyal güvenlik ödemelerinin uygulanmasına ilişkin Çalışma Bakanlığı ve NOI'de denetim yapma görevi verdi. Eğer önerge sahiplerinin hedefi, kamu maliyesini istikrara kavuşturma yolunda bir adım olarak sigorta sisteminin objektif bir değerlendirmesi ve sürdürülebilir gelirlerle bağlantılı olarak alınan kararların değerlendirilmesiyse, bilinmelidir ki bu sistem yeterince şeffaftır ve tüm soruların yanıtları birçok kamuya açık materyalde bulunabilir.
Daha önemli soru, muhtemelen 2027 bütçesinde sistemdeki yapısal dengesizlikleri çözmek, kayıt dışı istihdamı azaltmak, uzun vadeli mali sürdürülebilirlik ve en önemlisi bu sistemlerde adalet ve güveni yeniden tesis etmek için hangi siyasi kararların önerileceğidir. Bulgar vatandaşları, politikacılardan 941 bin asgari emekli maaşı olmaması ve 800 bin emeklinin yoksulluk sınırının altında maaş almaması için önlemler ve çözümler bekliyor.
- Bütçe komisyonunda TELK revizyonu gündeme geldi, halefiniz Nataliya Efremova'nın çalışma kapasitesi değerlendirmesine geçilmesinden bahsettiğini duyduk. Siz de doktorsunuz - sorunlar nerede, tedaviler neler ve neden sürekli engelli maaşlarının arttığını konuşup bir şey yapılmıyor?
- Her bütçe sürecinde TELK kararları konusu son derece güncel hale geliyor. 2025 yılında yeni bağlanan hizmet yılı ve yaş emekli maaşları ile engelli maaşlarının sayısı neredeyse eşit: sırasıyla 50 bin 500 ve 50 bin 400. Bir yılda sayıları yaklaşık 20 bin artıyor. Geçen yıl sonunda 474 bin kişi engelli maaşı alıyordu. Kamuoyunda sık sık TELK uzman kararlarının 800 binin üzerinde olduğu verileri ortaya çıkıyor. Bu şekilde sunulan bilgi, sahte TELK kararları olduğu izlenimini yaratıyor. Oysa bu kararların neredeyse yarısı belirli bir tür ve derecede engellilik tespitidir ve bu kişiler Engelliler Kanunu, Kişisel Yardım Kanunu vb. kapsamında haklar elde eder; bu 800 binin sadece yarısı engelli maaşı alıyor. AB'de nüfusun yüzde 23,9'u bir tür engellilikle yaşarken, Bulgaristan'da bu oran yaklaşık yüzde 12,7 - tüm AB'deki en düşük seviye.
Sistemde sorun olmadığını söylemiyorum, ancak sistem sağlıklı insana göre değerlendirme yapıyor ve ne ya
