Bulgaristan'da on yılı aşkın süredir devlet tarafından finanse edilen enerji verimliliği programları ağırlıklı olarak büyük panel bloklara odaklanmıştı. Şimdi sıra tek ailelik evlere geldi. Yüzde 100 karşılıksız enerji verimliliği artışı mümkün değil, ancak sürdürülebilir programlar kapsamında hibeler, krediler ve diğer finansal araçlardan oluşan bir paket sunulacak. En önemlisi de profesyonel ısı yalıtımı gibi karmaşık bir iş için kapsamlı hizmet sağlanacak.
Kısa süre önce kamuoyuna sunulan ve AB Komisyonu tarafından onaylanarak 2026 sonunda yürürlüğe girmesi beklenen Ulusal Bina Stoku Yenileme Stratejisi'nde ilk kez tek ailelik konutların hedefli bir şekilde ısı yalıtımına tabi tutulmasından bahsediliyor. Bulgaristan'da 1 milyonun üzerinde ev bulunuyor. Bunların büyük çoğunluğu 1990 öncesi, önemli bir kısmı ise 1970 öncesi inşa edilmiş. O dönemlerde ısı yalıtım standartları çok farklıydı ve enerji fiyatları bugünkü gibi değildi. Ülkedeki evler inşaat türü, kullanılan malzemeler ve ısıtma yöntemi açısından son derece çeşitlilik gösteriyor. Sofya merkezinde evler daha çok istisna ve genellikle kültür varlığı statüsünde olduğu için müdahale minimal düzeyde kalabiliyor. Ancak daha küçük yerleşim yerlerinde ve özellikle kırsal alanlarda evler, konut stokunun yüzde 60 ila 90'ını oluşturuyor ve durumları hiç de önemsiz değil.
Avrupa Birliği'nin gerekliliklerine göre 2030 yılına kadar konut stokunun enerji tüketimini en az yüzde 16 oranında azaltması gerekiyor. Bu ilerlemenin yarısından fazlası, büyük kısmı tek ailelik evler olan en verimsiz binalardan sağlanmalı. Strateji, ana finansman kaynağı olarak geçen yıl Enerji Bakanlığı bünyesinde kurulan Ulusal Karbon Arındırma Fonu'nu öngörüyor. Fonun yönetim kurulu kısa süre önce seçildi ve yakında fon yöneticisi olarak bir şirket belirlenecek.
Gelecek yıldan itibaren bu fona emisyon ticareti gelirlerinin bir kısmı aktarılacak. Şimdilik kesin olan, geçen yıl ulusal ısı yalıtım programının devamı için ayrılan 2,5 milyar levanın fon tarafından kullanılacağı. Programın ilk etabı 2016'da başlamıştı. İlerleyen dönemde bina stokunun enerji yenilemesi için ayrılan tüm AB fonları da bu fona aktarılacak. Şu ana kadar iki bağışçı belli: Adil Geçiş Fonu (daha çok konut bloklarını ve sadece üç kömür bölgesi olan Stara Zagora, Köstendil ve Pernik'i finanse ediyor) ve Sosyal İklim Fonu. Sosyal İklim Fonu, konut ısı yalıtımı için toplam 768 milyon euro ayırdı: 568 milyon euro bloklar, 200 milyon euro ise tek ailelik evler için. Tek ailelik evlerde enerji yardımı alan kişilere öncelik verilecek.
Karbon Arındırma Fonu nasıl çalışacak?
Fon, öncelikle bankalara, ısı yalıtımı yapacak veya yeni enerji kaynaklarına yatırım yapacak kişilere tüketici kredisi verilmesini garanti edecek. Garanti, müşterinin ödeyeceği yüzde 1 faiz ile piyasa faizi arasındaki farkı karşılayacak. Şu anda ortalama piyasa faizi yüzde 9,05, yıllık maliyet oranı (APR) ise yüzde 9,37. Ayrıca fon, tutarın bir kısmını hibe olarak da verecek. Stratejinin nihai kabulüne kadar en büyük tartışma konusu bu hibelerin oranı.
Gerçekler, karşılıksız yardımların gerekli tutarın yüzde 30'unu geçemeyeceğini gösteriyor. Çünkü ısı yalıtımı pahalı bir iş ve paranın mümkün olduğunca çok binaya ulaşması gerekiyor ki stratejinin hedefleri tutturulabilsin. Ancak bu oran hiçbir şekilde yüzde 50'nin üzerine çıkmayacak. Aslında sorun ciddi, çünkü ısı yalıtımı pahalı olmasının yanı sıra karmaşık bir iş. Tam olarak neyin hedeflendiği çok önemli ve ancak bir profesyonel uzun hesaplamalar sonucunda evin enerji tüketiminin belirli bir yüzde oranında ne kadar azaltılabileceğini ve en önemlisi her bir yüzde için ne kadar para gerektiğini söyleyebilir. Panel bloklar genellikle belirli sayıda tipteyken, evlerde çeşitlilik çok fazla ve malzemelerin uyumluluğu önceden düşünülmeli. Örneğin İngiltere'de birkaç yıl boyunca ahşap karkaslı eski evlerin ısı yalıtımı programı uygulandı. Dış yalıtımda strafor kullanıldı ve bu, binalardaki nemi o kadar artırdı ki yapısal dayanıklılık etkilendi. Stratejide öngörülen bir diğer finansal araç ise ESCO sözleşmeleri. Bunlar şu anda da var ancak nadiren kullanılıyor çünkü tek sahipli binalar için daha uygun. Bu sözleşmelere "garantili sonuç sözleşmeleri" deniyor. Bu modelde bankalar, faizi yine karbon arındırma fonu tarafından sübvanse edilen düşük faizli krediler veriyor. Ancak kredinin geri ödemesi, enerji maliyetlerinden garantili olarak tasarruf edilen parayla yapılıyor. Örneğin bir ev şu anda ısıtma ve soğutma için ayda ortalama 500 euro harcıyorsa ve ısı yalıtımından sonra bu maliyet 250 euroya düşerse, 500 euroya kadar olan fark kredinin geri ödenmesinde kullanılıyor. Ancak ESCO sözleşmelerinin uygulanması, hibe ile düşük faizli krediyi birleştirmekten bile daha karmaşık. Çünkü enerji tüketiminin ısı yalıtımı öncesi ve sonrası çok hassas ölçülmesi gerekiyor; sonuçlar bankaya taahhüt ediliyor. Bir evin bu şekilde denetlenmesi özel bir metodolojiye göre yapılıyor ve sadece kalifiye uzmanlar değil, bu iş için özel lisansa sahip kişiler tarafından gerçekleştirilmesi gerekiyor. Ayrıca enerji verimliliğini artırmak için somut önlemler önermeliler.
İnsanların bu karmaşık konuda daha kolay yön bulması için strateji, önce her il merkezinde, ardından belediyelerde "tek durak ofis" (one stop shop) kurulmasını öngörüyor. Bu merkezlerde, insanların belge doldurmasına ve fon başvurusu yapmasına yardımcı olacak, bina denetimi için uzman seçiminde ve tadilatları yapacak inşaat firmalarının belirlenmesinde rehberlik edecek uzmanlar bir arada bulunacak. Ayrıca bankaların mobil şubeleri de olacak. Strateji, her 80 bin kişiye bir tek durak ofis düşecek şekilde planlanmış olsa da bu daha sonraki bir aşamada gerçekleşecek. Şimdilik kesin olan, bu ofislerin il merkezleri düzeyinde faaliyet göstereceği.
Yabancı Örnekler
Avrupa'da konut binalarının enerji verimliliğini artırmak için farklı programlar ve modeller uygulanıyor. En yaygın olanlardan biri, ilk olarak Hollanda ve Fransa'da ortaya çıkan Net Zero modeli. Bu modelde mevcut evler sıfır enerji tüketimli binalara dönüştürülüyor. Endüstriyel bir yaklaşım kullanılıyor: tüm cepheler ve çatılar (genellikle entegre güneş panelleriyle birlikte) fabrikalarda önceden üretiliyor ve bina üzerine ikinci bir deri gibi monte ediliyor. Bu model daha sonra İngiltere, ABD ve Kanada'ya da yayıldı. 2020 yılında Polonya hükümeti, amacı daha çok eski katı yakıtlı ısıtma cihazlarını değiştirmek ve evlerin cephelerini ek olarak yalıtmak olan Temiz Hava (Clean Air) programını başlattı. Program, 2029 yılına kadar 100 milyar Polonya zlotisi (yaklaşık 22 milyar euro) bütçe öngörüyor ve güncellenmiş versiyonunda düşük gelirli haneler için sübvansiyonlar da yer alıyor. Belçika'da yaklaşık 30 yıldır faaliyet gösteren Onesto adlı kuruluş, daha çok ısı yalıtımı için değil, aynı zamanda düşük gelirli kişilerin ilk evlerini satın almaları için uzman desteği sağlıyor. Uzmanlar, uygun kredi koşulları sağlıyor ve hane halkına tadilat boyunca teknik destek veriyor; ta ki bina gerekli devlet enerji sınıfı standartlarına ulaşana kadar. Litvanya'nın başkenti Vilnius'ta kullanılan model de teknik desteğe odaklanıyor. Haneler, toplam maliyetin yaklaşık yüzde 25'i oranında bu karşılıksız yardımla rahatlatılıyor. Bu oran, belgelerin hazırlanması, danışmanlık ve proje yönetimi maliyetine denk geliyor ve bu yardım, haneleri karmaşık mühendislik ve idari prosedürleri kendilerinin yürütme zorunluluğundan kurtarıyor.
