Sofya Üniversitesi Gazetecilik ve Kitle İletişimi Fakültesi’nde Bulgar Gazetecilik Tarihi dersini veren Prof. Zdravka Konstantinova, Pazartesi günü LIK dergisinin yeni sayısının tanıtımında konuştu. BTA’nın edebiyat, sanat ve kültür dergisi LIK’ın Kasım sayısı, ilk Bulgar gazetesi Bulgarski Orel’in (Bulgar Kartalı) yayımlanışının 180. yıl dönümüne ve Bulgaristan’da basılı medyanın gelişimine ayrıldı. Konstantinova, Bulgar gazeteciliğinin henüz Bulgar devletinin yeniden kurulmadığı Kurtuluş öncesi dönemde devlet kurucu bir rol oynadığını söyledi.
Bulgar süreli yayıncılığının başlangıcı 1842’ye dayanıyor. Konstantin Fotinov o yıl Lyuboslovie dergisinin deneme sayısını yayımladı. Prof. Konstantinova’nın hatırlattığına göre ilk Bulgar gazetesi Bulgarski Orel’i 1846’da Ivan Bogorov yayımladı. 9 Eylül 1944’e kadar Bulgar süreli yayıncılığı 10 binden fazla başlık üretti.
Yayın başlıklarında “Bulgaristan” ve “yeni” sözcükleri ve türevleri en sık kullanılanlar. Bu iki sözcük ilk kez Hristo Botev’in son gazetesi Nova Bulgaria’da (Yeni Bulgaristan) bir araya geldi. Prof. Konstantinova’ya göre bu başlıklar Bulgar toplumunun gelişimindeki ana eğilimleri yansıtıyor: Bulgar devletinin yeniden kurulması, güçlendirilmesi ve modernleştirilmesi çabaları.
Yıllar içinde basılı yayınlar siyaset, ekonomi, kültür, edebiyat ve bilim dahil kamusal yaşamın her alanını kapsadı. Haberleşme büroları sivil etkinlik merkezlerine dönüştü. Bazı gazetelerin etkisi o kadar büyük oldu ki, özellikle parti basınında bunların kontrolü için rekabet şiddetli hale geldi.
Kurtuluş’tan sonra 19. yüzyıl boyunca ve 20. yüzyılın ilk yıllarında parti gazeteleri egemen oldu, ancak zamanla kitle ve uzmanlaşmış yayınlara yerini bıraktı. 10 binden fazla süreli yayından 6 binden fazlası uzmanlaşmış yayınlardı. En büyük payı edebiyat başlıkları aldı, ardından ekonomi ve finans yayınları geldi. Askeri, kadın, spor ve diğer yayınlar da ortaya çıktı.
Birinci Dünya Savaşı’nın sonuna kadar Bulgar basını’nda ulusal sorun hâkim konuydu. Savaşlar arası dönemde ulusal kimliğe ve Bulgar olan her şeye ilgi arttı, aşırı sol ile aşırı sağ arasında uzanan siyasi fikirler dolaşıma girdi. Basın özgürlüğü mücadelesi de sürdü. Prof. Konstantinova, daha özgür basın dönemlerinin kısa sürmesinin bir nedeni olarak baskın siyasi ve toplumsal durumun sıklıkla hukuk sisteminin önüne geçtiğini belirtti.
Dönemin süreli yayınlarında yansıyan değerlere de dikkat çekti. Yayınların kâr arayışından çok değer vurgusu yaptığını söyledi. Aynı zamanda geçmişi idealize etmeye karşı uyarıda bulundu ve Bulgar basınının kriz ve aşırı karşıtlık dönemlerinde ne kadar stratejik düşünce ve öngörü sergilediği sorusunu gündeme getirdi.
Prof. Konstantinova, Bulgar süreli yayıncılığının tarihinin Avrupa, Kuzey Amerika ve Güney Amerika’da Bulgar medyasının gelişimini de yansıttığını söyledi. BTA’nın Bulgar gazeteciliğinin Antarktika’ya ulaştığı öngörüsünü gerçekleştirdiğini belirtti. Bu fikrin 2015 tarihli Bulgar Gazeteciliği (1842–1944) kitabında yer aldığını ekledi.
Tek parti yönetimi döneminde bile edebiyat, sanat, kültür, kadın, çocuk, gençlik, bilim ve teknoloji konularında uzmanlaşmış yayınların varlığını vurguladı. 10 Kasım 1989’dan sonra özgürlük ilk olarak medyada kendini gösterdi, ancak bazı yayın organları daha sonra modernleşemedi ve marjinalleşerek okuyucu güvenini kaybetti. Tespit ettiği sorunlar arasında medya sahipliği ve finansmanı, bağımlılıklar ve uluslararası değerlendirmelere göre Bulgaristan’daki düşük basın özgürlüğü düzeyleri yer alıyor.
Görüşüne göre medya modernleşmesi, devlet otoritesinin güçlendirilmesi, ortak değerler etrafında toplumun konsolidasyonu ve bilgi toplumunun geliştirilmesiyle el ele gitmeli. Yapay zekâ ile etkileşimin gazeteciliğin insan boyutunu nasıl etkileyeceği ve bunun gazeteciliğin kendisini Prof. Konstantinova’nın tanımladığı şekilde “post-gazeteciliğe” dönüştürüp dönüştürmeyeceği sorusunu da gündeme getirdi.
LIK, Ocak 2024’ten bu yana ücretsiz erişime açık. Derginin 2022’de yeniden başlatılmasından bu yana yayımlanan tüm sayılar BTA’nın web sitesinden elektronik formatta indirilebiliyor.
