Avrupa, 31 Temmuz itibarıyla cihazlarını ilk arızada çöpe atma alışkanlığına resmen savaş açtı. Yeni (AB) 2024/1799 Sayılı Direktif, Avrupa'da tamirciliği yeniden günlük hayatın bir parçası haline getirmeyi ve elektronik atık selini durdurmayı amaçlayan "tamir hakkı" kavramını hayata geçiriyor. Bu sadece çevresel bir önlem değil; aynı zamanda eskiyi tamir etmek yerine yenisini almaya alışkın tüketici zihniyetini değiştirmeyi hedefleyen kültürel bir dönüşüm.
Vidalardan tutkallara! Tamir etme alışkanlığını nasıl kaybettik?
1990'lı yıllarda bir kişinin telefonunu açıp bataryasını değiştirmesi son derece normaldi. Bugün ise cihazlar mühürlenmiş, yapıştırılmış ve meraklı parmaklara karşı korunaklı hale getirilmiş durumda. Eskimiş bir batarya veya kırık bir ekran, çoğu zaman cihazın tamamen çöpe gitmesi anlamına geliyor.
Dizüstü bilgisayarlar, akıllı telefonlar ve çamaşır makineleri bakır, lityum, kobalt, disprosyum ve germanyum gibi nadir metaller içeriyor. Buna rağmen her yıl milyonlarca cihaz çöpe atılıyor. Elektronik atıklar, dünyada en hızlı artan atık türü. Avrupa, üreticileri tasarım aşamasından itibaren tamir edilebilirlik konusunda düşünmeye zorlayan yeni kurallarla bu gidişata dur demeye karar verdi.
Direktif neleri değiştiriyor?
Yeni Avrupa yasası, üreticilerin daha uzun bir süre yedek parça sağlamasını, her ürün için bir tamir edilebilirlik puanı yayımlamasını ve net tamir talimatları sunmasını zorunlu kılıyor.
Satıcılar, tamir maliyeti yeni bir cihazın fiyatına eşit veya daha düşük olduğunda, değişim yapmadan önce tamir seçeneğini sunmak zorunda. Tamirden sonra ise garanti süresi bir yıl daha uzatılacak.
Tüketiciler, cihazları servisteyken geçici olarak yedek bir cihaz kullanma hakkına da sahip olacak.
Değişim alışkanlıklarımızla başlıyor
Sürdürülebilir Tüketim Profesörü Ruth Mouge, "Tüketiciler hızlıca yeni şeyler satın almayı öğrendi. Tamir etmek artık günlük hayatımızın bir parçası değil," diyor. Direktifin karşı karşıya olduğu en büyük zorluk da tamiri yeniden doğal bir tercih haline getirmek.
Fransa ve Avusturya'da şimdiden yetkili servislerdeki masrafların bir kısmını karşılayan tamir çekleri uygulanıyor. Hollanda'da ise gönüllülerin ve müşterilerin birlikte eski cihazları tamir ettiği "tamir kafeleri" açıldı.
Sürdürülebilirlik ekonomisi
Yenilenmiş cihazlar satan Refurbed platformuna göre, Avrupalıların üçte biri çalışır durumdaki cihazlarını düzenli olarak yenileriyle değiştiriyor. Direktif, bu israf ekonomisini sürdürülebilirlik ekonomisine dönüştürmeyi hedefliyor.
Üreticiler, birkaç yıl önce düşünülemez bir şekilde, orijinal parçaları bağımsız servislere de tedarik etmeye başladı. Ancak fiyatlar hala yüksek: iPhone 13 için orijinal bir ekranın maliyeti KDV hariç yaklaşık 275 euroyu bulurken, Samsung'un katlanabilir modellerinde ekran değişimi 800 euroya kadar çıkabiliyor.
Sırada ne var?
Direktifin 2026 sonuna kadar tüm üye ülkelerin ulusal mevzuatına aktarılması gerekiyor. Bulgaristan'da bu durum, Tüketicinin Korunması Yasası'nda yapılacak değişiklikler ve satıcılar ile servislere yönelik yeni şartlar anlamına gelecek.
Avrupa, tamir etmeyi bir uzlaşma olarak değil, bir tercih olarak tüketim kültürünün parçası haline getirmek istiyor. Çünkü tamir edilen her süpürge makinesinin arkasında sadece kurtarılan bir masraf değil, aynı zamanda korunan bir kaynak yatıyor.
