Petya Petrova, BTA özel muhabiri Spas Stambolski
IMF Başkanı Kristalina Georgieva, IMF ve Dünya Bankası Yıllık Toplantıları'nın Bangkok'ta sona ermesiyle BTA'ya verdiği röportajda Bulgaristan'ın GSYH'nin yüzde 5'i düzeyindeki bütçe açığını azaltacak yollar araması gerektiğini söyledi. Tek seferlik mali önlemlerin sistemik bir çözüm sunmadığını belirten Georgieva, dış şokların giderek sıklaştığı bir dünyada ülkelerin tampon oluşturması ve gelir politikalarının bütçelerin yapısal ihtiyaçlarıyla uyumlu hale getirilmesi gerektiğini kaydetti.
Bangkok'taki Yıllık Toplantılar, küresel ekonominin dayanıklı kaldığı ancak birikmekte olan risklerin daha fazla şoku absorbe etme kapasitesini sınırladığı yönündeki IMF değerlendirmesi eşliğinde gerçekleşti.
Tek seferlik mali önlemler, önerilen aşırı kâr vergisi de dahil olmak üzere, sorulduğunda Georgieva bu tür önlemlerin yardımcı olabildiğini ancak sistemik bir çözüm oluşturmadığını ifade etti. Ona göre mali tampon oluşturmak, bütçenin uzun vadeli ihtiyaçlarını karşılayacak kaynak üreten gelir politikaları gerektiriyor. Enflasyon ortamında daha temkinli bir maliye politikası çağrısı yapan Georgieva, kamu harcamalarındaki artışın ek talep yaratarak fiyatlar üzerinde yukarı yönlü baskı oluşturduğunu vurguladı.
Georgieva, enflasyonun bir süre daha yüksek kalması beklenen enerji fiyatlarından kaynaklanmadığını, artan savunma harcamaları, süregelen ticaret gerilimleri ve yapay zekâ ile bağlantılı daha güçlü talep tarafından da beslendiğini belirtti. Enflasyonu düşük gelirli kesim için bir vergi olarak tanımlayan Georgieva, para politikasının daha kısıtlayıcı olması gerektiğini söyledi ve Avrupa Merkez Bankası'nın ek faiz artırımı yapmasını beklediğini kaydetti.
IMF'nin ekim ayı tahmininde Bulgaristan'ın 2026 yılı ekonomik büyüme projeksiyonu 2026 büyüme 2,6% düzeyine, nisan tahminindeki yüzde 2,8'den aşağı çekildi. Fon, 2027 büyüme tahminini ise yüzde 2,5'ten yüzde 2,7'ye yükseltti.
Georgieva, değişen güvenlik ortamının sonuçlarına da değindi. Soğuk Savaş'ın sona ermesinin ardından ülkelerin düşük savunma harcamalarından yararlandığı dönemin bittiğini belirtti. Rusya'nın Ukrayna'yı işgali ve Orta Doğu'daki gelişmelerin dünya daha güvensiz hale geldiğini ve ülkelerin yeni koşullara uyum sağlaması gerektiğini gösterdiğini söyledi.
Avrupa'nın savunma harcamalarını her ülkenin bağımsız hareket etmesinden ziyade kolektif olarak artırmasının daha etkili olacağını ifade etti. IMF, ülkelerin ortak önceliklerini birlikte finanse edebilmesi için daha büyük bir Avrupa bütçesi öneriyor. Georgieva, bunların Avrupa'nın uyum sağlaması gereken uzun vadeli eğilimler olduğunu kaydetti.
IMF Başkanı, Bulgaristan'ın yapay zekâ gelişimindeki rolünü de değerlendirdi. Ülkenin iyi gelişmiş bilgi teknolojileri sektörünü güçlü bir temel olarak tanımlayan Georgieva, Bulgaristan'ın en ileri yapay zekâ modellerinin üreticisi olmayacağını ancak tedarik zincirine katılabileceğini söyledi. En önemli önceliğin teknolojiyi işgücü verimliliğini artırmak için kullanmak olduğunu vurguladı.
Georgieva'ya göre Bulgaristan iş gücü becerilerini ve eğitim sistemini iyileştirmeli, küçük işletmelerde ve kamu kurumlarında yapay zekâ kullanımını genişletmeli. Bulgaristan ve Avrupa'nın işgücü verimliliği bakımından ABD'nin gerisinde kaldığını belirten Georgieva, rekabet gücünü artırmak için yeni teknolojilerin daha geniş benimsenmesinin şart olduğunu kaydetti.
Röportajın tam metni şöyle:
S: Sayın Georgieva, dış şokların ve küresel ekonominin parçalanmasının enerji ve emtia fiyatlarını bir süre daha yüksek tutabileceği yönünde yakın zamanda uyarıda bulundunuz. Bu tahminler ışığında Bulgaristan'ın 2027 bütçesine ekonominin dayanıklı kalmasını ve vatandaşların reel satın alma gücünün yeniden fiyat baskılarına karşı korunmasını sağlamak için hangi tamponları dahil etmesi gerekir? Bu bağlamda IMF, aşırı kâr vergisi gibi tek seferlik mali önlemleri nasıl değerlendiriyor?
C: Dünyanın her yerinde enflasyonun yüksek olduğu ve yüksek kalması beklendiği açık. Bu sadece bir süre daha yüksek kalması beklenen enerji fiyatlarından kaynaklanmıyor, birçok ülke savunma harcamalarını artırıyor, ticaret gerilimleri dinmiyor ve yapay zekâ daha fazla talep yaratıyor. Tüm bunlar fiyatları yukarı itiyor. Bulgaristan bir istisna değil. Bu ne gerektiriyor? Öncelikle daha kısıtlayıcı bir para politikası gerekiyor. Enflasyonun artmasına izin veremeyiz. Enflasyon düşük gelirli insanlar için bir vergidir ve etkisini en çok onlar hisseder.
Bulgaristan özelinde Avrupa Merkez Bankası'nın enflasyonu kontrol altına almak için faizleri biraz daha artırmasını beklemeliyiz.
Aynı zamanda maliye politikası çok temkinli olmalı çünkü enflasyonist ortamda daha cömert bir politika ek talep yaratır ve fiyatları yükseltir. Bulgaristan'da bildiğimiz üzere açık yüzde 5. Bunu düşürmenin yollarını bulmamız gerekiyor.
Tek seferlik önlemler yardımcı olur ama sistemik bir çözüm değildir. Daha sık dış şokların yaşandığı bir dünyada tampon oluşturmak istiyorsak, bu gelir politikasının bütçenin yapısal ihtiyaçlarıyla uyumlu olması anlamına gelir.
Bu toplantılarda tampon oluşturma ihtiyacını tartıştık. Şokların sık yaşandığını biliyoruz ve böyle tamponlar olmadan sonuçlar ekonomi ve insanlar için daha acı olur. Bunun sadece Bulgaristan'da değil her yerde yapılması gerektiğini de tartıştık.
Gelir politikasını yeniden düşünmemiz ve yapay zekâ çağında vergilendirmeyle ne yapacağımızı anlamamız gerekiyor. Kimi vergilendireceğiz, nasıl vergilendireceğiz ve ne kadar vergilendireceğiz? Bu Bulgaristan'da da ele alınması gereken bir konu.
S: Daha sık şokların yaşandığı bir dünyada hangi tür vergi politikasına ihtiyacımız var? Teknolojinin sermaye ile emek arasındaki ilişkiyi hızla değiştirdiği bir dünyada hangi vergi politikasına ihtiyacımız var? Bence bu, önümüzdeki yıllarda kamu maliyesinin sürdürülebilirliği için son derece önemli bir konu olacak.
Son haftalarda ülkemizin münhasır ekonomik bölgesinde bulunan gemilere saldırılar oldu. Bu gelişmelerin Bulgaristan ve bölgedeki ekonomik büyümeyi nasıl etkileyeceğini değerlendirir misiniz?
C: Bildiğimiz şey, jeopolitik kadar teknolojinin de ilgili olduğu artan gerilimlerin yaşandığı bir dünyada, daha önce ihtiyaç duymadığımız şekillerde güvenlik hakkında düşünmenin önemli olduğudur.
Soğuk Savaş'ın sona ermesinin ardından düşük savunma harcamalarından kaynaklanan üç on yıllık bir barış temettüsünün tadını çıkardık. O dönem bitti.
Rusya Ukrayna'yı işgal ettiğinde ülkelerin dünyanın barış içinde kalacağı varsayımıyla politikalarını şekillendirmeye devam edemeyeceği anlaşıldı. Orta Doğu'daki olaylar da çok daha karmaşık bir dünyada yaşadığımızı bir kez daha doğruladı. Dünya çok kutuplu, birçok etki merkezi var ama aynı zamanda daha güvensiz.
Maalesef bu, savunmaya daha fazla kaynak ayrılması gerektiği anlamına geliyor. Avrupa için en iyi yaklaşım bunu birlikte yapmaktır. IMF'de ülkelerin ortak kaygı duydukları konularda birlikte çalışabilmeleri için daha büyük bir Avrupa bütçesi öneriyoruz, her ülkenin bağımsız harcaması daha az verimli.
Ülkeler birlikte çalışmalı. AB bütçesi tartışmalarının nasıl sonuçlanacağını göreceğiz. Şimdilik Avrupa'nın bunların uzun vadeli eğilimler olduğu ve yeni dünyaya uyum sağlaması gerektiği gerçeğini tam olarak kavramamış gibi görünüyor.
S: Bulgaristan'ı küresel yapay zekâ haritasında nerede görüyorsunuz?
C: Bulgaristan'ın çok iyi gelişmiş bir bilgi teknolojileri sektörü var. Planlı ekonomiden çıktığımızda Bulgarların hem hackerlar hem de BT uzmanları arasında kayda değer bir varlığı olduğunu hatırlayalım. Bu, ülkemizde dinamik bir bilgi teknolojileri sektörüne dönüştü.
Bu bizi iyi bir konuma getiriyor ama kendimizi kandırmamalıyız. En ileri yapay zekâ modellerinin üreticisi olmayacağız ama bu bilgi teknolojileri sektörüne sahip olduğumuz için tedarik zincirinin bir parçası olabiliriz. En önemli şey yapay zekâyı üretmek ya da tedarik etmek değil, onu kullanmaktır.
Bulgaristan yapay zekâ benimsemesi konusunda hâlâ iş yapacak. Nerede iyi konumlandığımızı ve nerede iyileştirmeye ihtiyaç duyduğumuzu değerlendirmeliyiz.
İyi bir dijital altyapımız var. Bu açıdan Bulgaristan iyi konumda. İnsanların internete erişimi var ama insanların becerilerini geliştirmek ve eğitim sistemini dönüştürmek söz konusu olduğunda yeterince hazır değiliz.
Bu farklı bir dünya ve buna uyum sağlamak için çok hızlı değişmemiz gerekiyor. Küçük işletmelerin yapay zekâyı işgücü verimliliğini artırmak için bir araç olarak kullanmasına yardımcı olmak için de daha fazla işimiz var.
Bulgaristan ve Avrupa işgücü verimliliği bakımından ABD'nin gerisinde.
Son on yıllarda Avrupa'nın gelir düzeyi ABD'nin yüzde 70'ine düştü. Yapay zekânın her işletmeyi ve her kamu kurumunu kapsayacak şekilde yaygınlaştırılıp işgücü verimliliğini artırmasını sağlamazsak, Avrupa Birliği olarak ya da Bulgaristan olarak ilerleme kaydedemeyiz ve rekabetçi kalamayız.
Daha önce söylediğim gibi iyi bir temele sahibiz. Bunu ülkenin tüm ekonomisini dönüştürmek için nasıl kullanacağımızı düşünmemiz gerekiyor.
