En az 10 bin kişi hekim tarafından muayene edilecek. Mobil muayene kabini 6 ilde 29 küçük kentte program dahilinde dolaşacak, Sofya’da ise sabit bir merkez kurulacak.
Görme çevremizle ilgili aldığımız bilginin yüzde 80’ini sağlıyor. Yine de göz sağlığına özen göstermek çoğu zaman geri planda kalıyor; günlük telaş ya da “bugün bir şey göremiyorum, gözlerim yorgun” gibi tehlikeli bir cümleyle geçiştiriliyor. Oysa bir gün kişi ciddi derecede azalmış bir görme ile karşı karşıya kalabiliyor ve bu durum bazen telafi edilemiyor.
Her gün muayenehanelerimizde böyle vakalar görüyoruz. Birçoğuna yardım edebilirdik çünkü ilerlemeyi durdurabilen hatta kaybedilen görmenin bir kısmını geri kazandırabilen tedaviler var, diye belirtti Prof. Dr. Aleksandır Oskar. Oskar, Bulgar Çocuk Oftalmolojisi, Nörooftalmoloji ve Oftalmogenetik Derneği başkanı, Sofya Tıp Üniversitesi Oftalmoloji Anabilim Dalı başkanı ve Aleksandrova Hastanesi Oftalmoloji Kliniği başhekimi. Göz hastalıklarının zamanında tespit edilip tedavi edilebilme imkânı, yenilikçi düşünen hekimi Bulgaristan için eşine az rastlanır bir görme taraması için oluşturulan girişimci komiteye katılmaya motive etti. Sağlık Bakanlığı’nın desteğiyle altı aylık yoğun hazırlığın ardından dijital sektörden uzmanlarla birlikte çalışan hekimler, yapay zekâ katılımıyla erken teşhise yönelik ücretsiz non-invaziv bir tarama başlattıklarını duyurdu. Tarama diyabet ve 60 yaş üstü kişilerde geri dönüşümsüz görme kaybının yüzde 90’ından fazlasıyla ilişkili dört sosyal açıdan önemli hastalık için yapılıyor.
Kontrol, özel bir kameranın iki gözün fotoğrafını çekmesiyle yapılıyor. Ardından onlarca bin gerçek patolojik görüntü üzerinden eğitilmiş bir yazılım, kuru ve yaş form makula dejenerasyonu, glokom ve diyabetik retinopati belirtilerinin görülüp görülmediğini değerlendiriyor. Akıllı makine ayrı bir beşinci seçenek olarak diğer göz sorunlarına dair uyarı işaretlerini de bildiriyor. Göz bebeklerinin genişletilmesine gerek yok, acı veren yöntemler kullanılmıyor. Tüm süreç en fazla 5 dakika sürüyor ve sonuç, isim yerine benzersiz bir numara üzerinden kişisel olarak alınıyor; sağlık verilerinin gizliliği için sonuçlar kamuya açık şekilde duyuruluyor.
Girişimde aktif olarak Dijital Çözümler ve Sağlıkta İnovasyon Bulgar Kümesi icra direktörü Mira Ganova, ISPOR Bulgaria Chapter kurucusu ve Bulgar Farmakoekonomi Derneği Prof. Genka Petrova, Bulgar Farmakoekonomi Derneği başkanı Doç. Zornitsa Mitkova yer alıyor. Sağlık Bakanlığı da sürece destek veriyor.
Prof. Oskar endişe verici bir istatistik paylaştı: etkilenen Bulgarların yarısından azı göz hastalığının farkında ve teşhis konanların ancak yarısı gerekli tedaviyi gerçekten uyguluyor. Sağlık sigortası resmi verileri, hastalığın ilerlemesini durdurma şansı veren modern tedavilerin mümkün olmasına rağmen birçok hastanın bundan faydalanmadığını doğruluyor; tedavi tamamen ücretsiz ve erişilebilir olmasına rağmen. Prof. Oskar’a göre temel nedenler düşük farkındalık, tam körlük riskinin hafife alınması ve göz içi enjeksiyonları gibi çağdaş tedavi yöntemlerinden duyulan korku; bu durum bazı kişilerin etkisiz alternatif tedavilere yönelmesine yol açıyor.
Bulgaristan’da 700 bin ila 800 bin şeker hastası ve prediyabetli kişi yaşıyor. Yaklaşık üçte biri, yani 250 bin ila 300 bin kişi diyabetik retinopati bulgularına sahip ve etkilenenlerin üçte birinde görmeyi doğrudan tehdit eden durumlar bulunuyor. Dahası oftalmologlar, gözde ani kanama sonrası diyabeti ilk teşhis edenler olabiliyor.
Yaşam süresinin uzamasıyla sıklığı artan yaş form makula dejenerasyonunun ıslak formunda zamanında müdahale görmeyi kurtarmak için belirleyici. Glokom nüfusun yüzde 5 ila 7’sini etkiliyor. Güçlü ailevi yatkınlıkla ilişkili, ağrısız ve fark edilmeden ilerleyen hastalıkta görme kaybı çok sert olduğunda hastalar çok geç yardım arıyor ve o noktada göz siniri geri dönüşümsüz şekilde zarar görmüş oluyor.
Tarama için sertifikalı tıbbi cihaz olarak onaylı yüksek teknolojili non-midriatik fundus kamerası kullanılıyor, diye açıkladı Mira Ganova. Retina, makula, göz siniri ve damarların görüntülenmesi yaklaşık bir buçuk dakika sürüyor. Göz bebeği doğal halinde kalıyor, kişi rahatsızlık ya da bulanık görme hissetmiyor.
Görüntüde kan damarları, retina yapıları ve sinir izlenebiliyor. Tarama tanı koymuyor, henüz fark edilmemiş patoloji işaretlerini ortaya çıkarıyor. Yapay zekânın ürettiği sonuçlar uzman hekimler tarafından yerinde analiz edilip doğrulanıyor ve pozitif bulgu olan hastalar ileri tanı için yönlendiriliyor. Muayene sonrası kişi aile hekiminden göz hastalıkları uzmanına sevk isteyebiliyor.
Kampanya için bir minibüse mobil muayene kabini kuruldu. Kabin 6 ildeki 29 küçük yerleşim yerini ziyaret edecek. Lokasyonlar ve tarama tarihleri aşağıda yer alan infografikte görülebilir.
Kampanya 28 Eylül’de Slivnitsa’dan başlıyor. UMBAL Aleksandrova uzmanları ile Varna ve Pleven üniversite kliniklerinden oluşan hevesli ekipler listedeki küçük yerleşim yerlerinde günde 100-120 kişi muayene edecek. Başkent için önceden kayıt yaptırılan sabit bir nokta da sağlandı. Mobil kabinin ve Sofya merkezinin tam takvimi taramanın resmi sitesi wishocite.bg’de yayınlanıyor.
Yapay zekânın değerlendirmesi ile daha sonra sonucu inceleyen uzmanın görüşü ne sıklıkla örtüşüyor?
“Yapay zekânın görünürdeki ‘eksikliği’ hiperdiagnostik olması, yani sorunun olmadığı halde makinenin kırmızı alarm vermesi ve problem olduğu uyarısında bulunması ihtimalidir. Ancak şu an için bir problemi kaçırma olasılığı pratik olarak yok. Yani erken değişiklikler sosyal açıdan önemli bu hastalıkları andırıyorsa yapay zekâ bir sorun tespit edip ek tetkik öneriyor olabilir. Bu, riski hafife alıp bir hastalığın başlangıcını kontrol etmemekten daha iyidir. Her durumda tarama tanı değildir. Tarama yönlendirir, yapay zekâ ise işimizi kolaylaştırır; çünkü geleneksel teknolojilere göre bir muayene 20-30 dakika sürerken yapay zekâ birkaç dakika içinde yüksek hassasiyet ve güvenilirlikle sorunlu hastaları ayıklayabiliyor ve bu sayede geleneksel tetkiklere göre çok daha fazla hastaya ulaşabiliyoruz”, diye açıkladı Prof. Oskar. Taramanın yaklaşık 10 bin kişiyi kapsamasını bekliyor.
Dünya genelinde 2021’de görme kaybı Dünya Sağlık Örgütü göstergesine göre 33 milyon engellilik yılı kaybettirdi; bu yük 410 ila 700 milyar dolar, yani küresel GSYH’nin yüzde 0,3’ü olarak değerlendiriliyor, diye anlattı Prof. Petrova. Bulgaristan’da ekibinin araştırmaları büyük gizli bir yük ortaya koyuyor. Prof. Petrova, Prof. Oskar ile birlikte yürütülen bir fayda-maliyet analizi sonuçlarını da paylaştı: diyabetik retinopati için erken tarama programına yatırılan her 1 avro, toplumda sosyal maliyetlerin tasarrufu ve iş gücünün korunması şeklinde 9,50 avro geri dönüş sağlıyor. Tarama üç hastalık daha eklenince bu geri dönüşün çok daha büyük olması bekleniyor.
Organizatörler genç kuşaklara, Z kuşağı ve milenyumlara da seslendi ve çocukların ile torunların ebeveynleri ve büyükanne-büyükbabalarının görmesi için kilit rol oynayabileceğini vurguladı.
“Birçok yaşlı insan göz sorunlarını yakınlarını rahatsız etmemek için saklıyor. Mobil kabinin takvimini öğrenmek, kontrol ettirmek için yardım etmek ve zamanında taramayı sağlamak sevdiklerimizin ailelerinin gülümsemelerini görmeye devam edebilmeleri için en iyi yol.”
Uzmanlar taramanın genişletilerek zamanla tüm risk gruplarını kapsamasını umuyor.
“Kendimize sorduğumuz soru bir taramanın gerçek maliyetinin ne olduğu değil, bu taramayı yapmazsak bize ne kadara mal olacağı. Tıbbi, ekonomik ve toplumsal geri dönüşü olan bir yatırım olarak görülebilir”, diye vurguladı Doç. Zornitsa Mitkova.
