KMH'ye özel bir röportaj veren Prof. Dr. Nako Stefanov, Çin'in yıllar içinde teknolojik zirvelere ulaşmasının nedenlerini ve aşamalarını analiz ediyor, başta 'rakip' ABD olmak üzere diğer ülkelerle karşılaştırmalar yapıyor ve gelecekteki gelişmelere dair somut örnekler veriyor. Profesör, 15. Beş Yıllık Plan'ın teknolojiyi Çin modernizasyonunun 'temel direği' olarak konumlandırdığını ve yapay zekanın ülkenin teknolojik bağımsızlığı ve ekonomik kalkınması için kilit bir unsur olduğunu belirtiyor.
Soru: Prof. Dr. Stefanov, küresel çapta bir teknoloji devrimine tanık oluyoruz. Bu devrimin merkezinde yapay zeka var ve Çin de önde gelen güçlerden biri. Bize yapay zekanın insanlığın ekonomik ve jeopolitik yönleri üzerindeki etkisinden biraz daha bahseder misiniz?
Cevap: Bugün, kapsamı küresel ve özü itibarıyla derin bir teknoloji devrimine tanık oluyor ve doğrudan ya da dolaylı olarak katılımcısı oluyoruz. Bu devrimin çekirdeğini yapay zekayla ilgili bütünsel ekosistem oluşturuyor. Bu devrim, insanlık dinamiklerinin tüm yönlerini etkiliyor: siyasi ve jeopolitik, ekonomik ve jeoekonomik, teknik, sosyokültürel vb. Ne yazık ki bunlar bazen daha önce görmediğimiz ve hatta göreceğimizi tahmin bile etmediğimiz yeni bir dünyanın acılı ve sancılı bir şekilde oluşmasını beraberinde getiriyor. Devam eden değişimler çerçevesinde farklı eğilimler ve yönler bulabiliriz. İki ana yönelim ve bunların arkasındaki güçler var. Bunlardan biri, değişikliklerin herkes için mümkün olduğunca kabul edilebilir, minimum kayıpla ve ortak fayda arayışıyla gerçekleşmesini hedefliyor. Diğer yönelim ise kendi çıkarına odaklanmış durumda. Hangi yönelimin değişim süreçlerine hakim olacağı, bu değişimlerden doğacak yeni dünyanın nasıl olacağını da belirleyecek.
Soru: Çin kesinlikle bu teknoloji devriminin önde gelen güçlerinden biri. Ülkede bu yönelimlerden hangisi baskın ve bunun için açıklamanız nedir?
Cevap: Yukarıda bahsedilen yüksek teknoloji kırılmasının gerçekleştirilmesine yönelik eylemlerin analizinden, bahsedilen yönelimlerden hangisinin arkasında olduğu anlaşılabilir. Bu konuda, 2020-2025 dönemindeki hızlı yüksek teknoloji sıçramasıyla ilgili birkaç temel göstergeye değineceğim. Bu, iddialı 'Made in China 2025' planının tamamlandığı dönem. Bu, Çin Halk Cumhuriyeti'nin imalat sektörünü modernize etmeyi ve geliştirmeyi amaçlayan ulusal bir stratejik plandır. Girişim, Mayıs 2015'te Başbakan Li Keqiang tarafından başlatıldı ve 13. ve 14. Beş Yıllık Planların (sırasıyla 2016-2020 ve 2021-2025) bir parçası haline geldi.
Planın temel amacı, Çin'i düşük teknolojili bir üreticiden yüksek teknolojili üretimde küresel bir lidere dönüştürmek, yabancı teknolojilere olan bağımlılığı azaltmak ve küresel pazardaki rekabet gücünü artırmaktı. Ana hedefler arasında, üretimde yerel hammadde payının 2020'ye kadar %40'a ve 2025'e kadar %70'e çıkarılması; sanayide yüksek teknolojili ürünlerin payının artırılması; düşük teknolojili üretimden yüksek teknolojili üretime geçiş ve küresel ölçekte rekabet edebilecek lider yerel şirketlerin yaratılması yer alıyordu.
Öncelikli alanlar arasında on sektör bulunuyor: Gelişmiş Bilgi Teknolojileri (mikroçipler, kuantum hesaplama, 5G/6G); Robotik ve Otomasyon (endüstriyel robotlar, dronlar); Havacılık ve Uzay Ekipmanları; Modern Deniz ve Demiryolu Ekipmanları; Enerji Verimli ve Yeni Araçlar (elektrikli araçlar, yüksek hızlı trenler); Enerji Ekipmanları; Yeni Malzemeler; Biyoteknoloji ve Tıp (genetik mühendisliği, ilaç); Tarım Makineleri; Yarı İletkenler ve Entegre Devreler.
Burada 2020-2025 dönemindeki en büyük başarılardan bazılarını da sıralamalıyız:
· Elektrikli araç üretiminde liderlik. Çin, küresel elektrikli araç satışlarının yaklaşık %60'ını oluşturuyor. BYD, Geely ve BAIC pazarın önemli oyuncuları haline geldi.
· Güneş enerjisinde hakimiyet. Çin, dünyadaki güneş panellerinin yaklaşık %80'ini üretiyor. Ülke bu teknolojileri iç pazarda aktif olarak uyguluyor ve küresel güneş enerjisi kapasitesinin yaklaşık %50'sini oluşturuyor.
· 5G altyapısının geliştirilmesi. 2025 yılına kadar Çin, yaklaşık 3,3 milyon 5G baz istasyonu kurdu; bu, diğer tüm ülkelerin toplamından daha fazla.
· Yarı iletken üretiminde atılımlar. SMIC, ABD yaptırımlarına rağmen 7 nm işlemci üretmeye başladı.
· Robotikte liderlik. Uluslararası Robotik Federasyonu'nun (IFR) 'World Robotics 2025' raporuna göre, 2024 yılında 542.000 endüstriyel robot kuruldu. Çin, 2024'te küresel kurulumların %54'ünü oluşturarak dünyanın en büyük pazarı oldu. Son veriler, 295.000 endüstriyel robotun kurulduğunu gösteriyor; bu şimdiye kadar kaydedilen en yüksek yıllık rakam. İlk kez Çinli üreticiler, kendi ülkelerinde yabancı tedarikçilerden daha fazla satış yaptı. İç pazardaki payları geçen yıl %57'ye yükseldi; on yıl önce bu oran yaklaşık %28'di. Çin'deki faal robot stoğu 2024'te 2 milyon sınırını aştı ve bu tüm ülkeler arasındaki en yüksek sayı. Bilgi olarak, 2024'te kurulan robot sayısında ikinci sırada 44.500 adetle Japonya yer alıyor; bu bir önceki yıla göre %4'lük hafif bir düşüş. Üçüncü sırada ise robot kurulumlarının 2023'e göre %9 azalarak 34.200 adede düştüğü ABD bulunuyor. ABD, robotlarının çoğunu Japonya ve Avrupa'dan ithal ediyor ve çok az sayıda yerel tedarikçisi var.
· Uzay araştırmalarında başarılar. Ay ve Mars görevleri, kuantum uydularının fırlatılması ve 'Tiangong' uzay istasyonunun inşası, Çin'i uzay yarışında lidere dönüştürdü.
· Yüksek hızlı demiryolu hatlarının geliştirilmesi. Çin'in yüksek hızlı demiryolu ağının uzunluğu 50.000 km'yi aştı. CR400 Fuxing trenleri teknolojik ilerlemenin sembolü haline geldi.
· Yapay zeka alanındaki başarılar - Ocak 2025'te genç Çinli teknoloji şirketi Hangzhou DeepSeek Artificial Intelligence Co., Ltd., açık kaynaklı DeepSeek-R1 modeliyle piyasaya çıktı. Bu model, OpenAI şirketinin GPT-4o ve o1 gibi en iyi Amerikan büyük dil modelleriyle karşılaştırılabilir yanıtlar sağlıyor. Bu durumdaki en dikkat çekici nokta, şirket verilerine göre R1'i 6 milyon ABD doları karşılığında eğitmiş olması. OpenAI ise 2023'te GPT-4 için aynı amaçla 100 milyon ABD doları harcamıştı. Bunun yanı sıra DeepSeek, DeepSeek-R1-Zero sürümünü de tanıttı. Bu modeller V3 mimarisine dayanıyordu ve insan muhakemesini taklit ederek adım adım yanıt üretmeleriyle öne çıkıyordu. DeepSeek-R1'in piyasaya sürülmesi, küresel yapay zeka pazarında önemli bir yankı uyandırdı. Ocak 2025'te model, dünya çapında en popüler uygulamalardan biri haline geldi ve piyasaya girişi, Nvidia gibi bazı teknoloji şirketlerinin piyasa değerinde geçici bir düşüşe yol açtı.
Çin hükümeti, mali ve maliye politikası araçlarını kullanarak ve endüstriyel inovasyon merkezlerinin oluşturulmasını destekleyerek ortak bir kalkınma çerçevesi oluşturmada önemli bir rol oynuyor. Akıllı üretim, nesnelerin interneti, büyük veri ve 5G'nin üretim süreçlerine entegrasyonuna vurgu yapılıyor. Ayrıca marka gelişimi ve yenilenebilir enerjiye geçiş de dahil olmak üzere yeşil kalkınma taahhüdü teşvik ediliyor.
Soru: Tüm bunların diğer ülkeler, özellikle de ABD tarafından nasıl algılandığını söyleyebilir miyiz? Tepkileri ve 'karşı önlemleri' neler?
Cevap: 'Made in China 2025' planı, ABD ve AB'de endişelere yol açtı; bu ülkeler planı kendi teknolojik ve endüstriyel çıkarlarına yönelik bir tehdit olarak görüyor. ABD, programla bağlantılı çok sayıda Çinli şirkete (Huawei, ZTE, SMIC vb.) yaptırım uyguluyor. AB, elektrikli araçlarla ilgili soruşturma başlatmak gibi Çin ithalatına karşı pazar korumasını artırdı.
Soru: Doğu dilleri profesörü ve tarih ve felsefe doktoru olarak, Çin'de yapay zekanın ortaya çıkışının ve ilk gelişiminin geçmişine de aşinasınız. Lütfen bize bundan biraz daha bahseder misiniz?
Cevap: Çin'de yapay zeka gelişimine yönelik ilgi, yapay zekanın Ulusal Orta ve Uzun Vadeli Bilim ve Teknoloji Geliştirme Planı'na (2006-2020) dahil edildiği ve 11. Beş Yıllık Plan'da da bahsedildiği 2006 yılına kadar uzanıyor. O zamanlar Çin, yapay zeka alanında hâlâ Batılı ülkelerin gerisindeydi ve araştırmaların çoğu yurtdışında eğitim görmüş bilim insanları tarafından yürütülüyordu. Sektör yeni yeni ivme kazanıyordu ve belirli yapay zeka modellerinin oluşturulmasındaki ilk önemli başarılar daha sonra ortaya çıktı. 2011'de Pekin'de Yapay Zeka Geliştirme Derneği'nin (AAAI) bir şubesi açıldı ve Çin'de yapay zeka alanındaki en yüksek ödül olan 'Wu Wenjun Ödülü' verilmeye başlandı. 2013'te Uluslararası Yapay Zeka Ortak Konferansı (IJCAI) ilk kez Çin'de, Pekin'de düzenlendi. 2016'da Çin Komünist Partisi, 2030 yılına kadar yapay zeka alanında dünya lideri olmayı hedefleyen 13. Beş Yıllık Planı'nı yayınladı.
2017'de Çin Devlet Konseyi, 'Bir Sonraki Nesil Yapay Zeka Geliştirme Planı'nı yayınladı. Tongyi Qianwen, Hunyuan, SenseChat, PanGu Chat gibi belirli yapay zeka modelleri daha sonra, 2020'lerde ortaya çıktı ve 2025'te DeepSeek'in başarısına ulaşıldı.
Soru: Şimdi Çin'in 15. Beş Yıllık Plan (2026-2030) ile ifade edilen gelecekteki gelişimine odaklanalım. Örneğin, temel ekonomik hedefleri neler?
Cevap: 15. Beş Yıllık Plan'a (2026-2030) geçişte Çin, yüksek teknoloji stratejisini hızlı genişlemeden, tamamen kendi kendine yeterliliğe ve derin ekonomik entegrasyona odaklanan bir 'niteliksel sıçrama'ya dönüştürdü. 2026'nın başlarında resmileştirilen bu plan, teknolojiyi Çin modernizasyonunun 'temel direği' olarak konumlandırıyor. Plan, yapay zekayı 2030 yılına kadar ekonominin %90'ına entegre etmeyi amaçlayan büyük ölçekli bir girişim olan 'AI+ Eylem Planı'nı içeriyor. Amaç, tüketici uygulamalarının ötesine geçerek ağır sanayi, enerji ve ulaşımı otomatikleştirmek. Pla
