Giderek daha fazla ağır hastalığı olan kişi, sağlık durumları iyileşmediği halde TELK (Tıbbi Uzmanlık Komisyonu) tarafından yeniden değerlendirmede daha düşük engellilik yüzdesi alıyor. Sadece yıl başından bu yana 12.800'den fazla karara itiraz edildi, geçen yıl ise bu sayı 23.500'e yaklaştı, bTV bildiriyor.
Sağlık Bakanlığı'nın verilerine göre, tüm uzman değerlendirmelerinin yaklaşık yüzde 9'u Ulusal Tıbbi Uzmanlık Komisyonu'na (NELK) ulaşıyor. Etkilenenler için yüzdenin düşmesi genellikle daha düşük emekli maaşı, başkasının bakımına muhtaçlık hakkının kaybı veya tek gelirlerinin tamamen kesilmesi anlamına geliyor.
İki yıl önce sistem değiştirildi ve başvurular ülke genelindeki komisyonlar arasında rastgele dağıtılmaya başlandı. Amaç daha hızlı karar vermekti, ancak hastalar artık genellikle şahsen görünmüyor, durumları sadece belgeler üzerinden değerlendiriliyor.
Ağır kalp hastalığından sıfır yüzdeye
Ognyan'ın hayatı Aralık 2019'da değişti; doktorlar aort kapağında enfeksiyöz endokardit tespit etti. Genç adam acil ameliyata alındı, yapay kapak ve daha sonra ömür boyu kalacak bir kalp pili takıldı.
Annesi İvelina Georgieva, "Saniyesinde ameliyat olması gerektiğini söylediler, çünkü bakteriden bir parça koparsa bir kan damarını tıkayabilir ve ölümcül olabilir" diye anlatıyor.
2020'de Ognyan, TELK'ten yüzde 80 kalıcı iş göremezlik kararı aldı. Sonraki komisyonlar benzer değerlendirmeler yaptı, ancak son yeniden değerlendirmede belgeleri Kırcaali'ye gönderildi.
Annesi, "Ortaya çıktı ki doktorların hiçbiri onun hastalığı konusunda uzman değildi" dedi.
Yeni karar herhangi bir iş göremezlik yüzdesi belirlemedi. Maluliyet maaşı kesildi ve Ognyan gelirsiz kaldı.
İvelina Georgieva, "Birdenbire yüzde 70'ten sıfıra. Öylece sıfır yazamazsın. Onun kapağı yeniden çıkmayacak, kalp pilini çıkarmayacak ve ömür boyu ilaç kullanacak" dedi.
Aile itiraz etti. NELK, idari bir süreç başlatıldığını ve davanın 17 Temmuz'da tıbbi belgelerin kapsamlı değerlendirmesinden sonra yeniden görüşüleceğini bildirdi.
Yürüyemiyor ama yüzdesi düşüyor
63 yaşındaki Valentina Tsekova'nın hikayesi de benzer. Uzun yıllar temizlik görevlisi olarak çalıştı. Birkaç ameliyat ve implant sonrası neredeyse bağımsız hareket etme yetisini kaybetti.
Kadın, "Sağlıklı bacağıma basıp koltuk değneği ve yanımda biriyle tekerlekli sandalyeye oturabiliyorum. Burada kimse yoksa yapamıyorum" diye anlatıyor.
2023'te Valentina, üç yıl süreyle yüzde 79 iş göremezlik kararı aldı. Durumu kötüleşince aile hekimi, daha yüksek yüzde ve başkasının bakımına muhtaçlık hakkı almak umuduyla yeni bir değerlendirme talep etmesini önerdi.
Bunun yerine değerlendirmesi yüzde 54'e düşürüldü. Başkasının bakımına muhtaçlık hakkı alamadı ve maluliyet maaşı 295 avroya düştü.
NELK, karara yasal süre içinde itiraz edilmediğini ve kararın kesinleştiğini belirtti. Durum tekrar kötüleşirse Valentina yeniden değerlendirme talep edebilir, ancak tıbbi belgeler sunması gerekiyor.
Kadın, itiraz etmediğini çünkü bu süreçte maaşın yeni karara kadar geçici olarak kesildiğini ve başka geliri olmadığını söyledi.
Valentina, her gün kullandığı ilaçları göstererek, "Kira için 125 avro ödüyorum. İlaçları alınca bana hiçbir şey kalmıyor" dedi.
Ayrıca sisteme ağır bir suçlamada bulundu: Ödeyebilenlerin daha iyi kararlar aldığını söyledi. İddiasını destekleyecek kanıt sunulmadı.
Komisyonlar insanı görmüyor
Ulusal Engelli Entegrasyon Konseyi Başkan Yardımcısı Veska Sabeva, temel sorunun yalnızca tıbbi belgelere dayanarak değerlendirme yapılması olduğunu belirtti.
"Hepimiz sistemin daha hızlı çalışmasını istedik, ancak sorunun nereden çıkacağını kimse düşünmedi. İnsan görülmüyor ve bu nedenle tamamen objektif bir değerlendirme yapılamıyor" dedi.
Ona göre doktorlar doğru yüzdeyi ancak ellerindeki bilgilere dayanarak belirleyebilir. Durum ayrıntılı olarak tanımlanmazsa komisyon hastanın kısıtlamaları hakkında gerçekçi bir fikir edinemeyebilir.
Sabeva, "Hasta orada olmadığında ve görülmediğinde, doktorlar gerçekten bu engellerin olup olmadığını tahmin etmek zorunda kalıyor. Yazılmadığında durumu nesnelleştirmiyor" diye açıkladı.
Hastalara, her hastalıklarının, kısıtlamalarının ve yapılan tedavilerin belgelerde ve e-sağlık dosyasında ayrıntılı olarak yer alması konusunda ısrarcı olmalarını tavsiye etti.
İtiraz maaşı durduruyor
Her TELK kararına 14 gün içinde NELK nezdinde itiraz edilebilir. Ancak biriken binlerce şikayet nedeniyle süreç genellikle uzun sürüyor ve inceleme sırasında maluliyet maaşı kesilebiliyor.
Bu nedenle insanlar zor bir seçimle karşı karşıya kalıyor: Daha düşük yüzdeyi kabul etmek ya da yeni kararı beklerken parasız kalmak.
Sabeva, ampütasyon veya körlük gibi kesin ve geri dönüşü olmayan durumlarda ömür boyu süre verildiğini açıkladı. Kararda izlenebilen ve değişebilen hastalıklar da yer alıyorsa komisyon tüm değerlendirme için sınırlı bir süre belirleyebilir.
Ancak Ognyan ve Valentina gibi hastalar için acı soru hala geçerli: Kişi iyileşmediği halde ağır ve kalıcı bir engellilik nasıl birdenbire çok daha hafif olarak değerlendirilebilir?
