Ulusal Kültür Fonu'na (NFC) maddi destek başvurusu yapan bir yaratıcı projenin onay alma şansı, yüksek sanatsal değer taşımasından çok, idari ve teknik açıdan kusursuz olmasına bağlıydı. Bu çarpıcı sonuç, Sayıştay'ın 1 Ocak 2021 – 31 Aralık 2023 döneminde NFC'nin kamu kaynaklarını yönetimini ve faaliyetlerini denetlediği, Temmuz 2026'da kabul edilen ve kurumun internet sitesinde yayımlanan raporda ortaya çıktı.
Denetim, yürürlükteki mevzuata aykırı çok sayıda ihlal ve uyumsuzluk tespit etti: projeleri değerlendirmek için şeffaf kuralların olmaması, personel giderlerinde aşırı harcama, iş kıyafeti için yasa dışı ödemeler, kamu ihalelerinde eksiklikler ve kontrollerle ödemelerde gecikmeler. Sayıştay'a göre bu zayıflıklar, devletin uzun vadeli ulusal kültür politikasına uygun projeleri desteklemesini engelledi.
Raporda, denetim döneminin bitiminden sonra 2024 yılında fonun çalışmalarını iyileştirmek için yasal ve örgütsel değişiklikler yapıldığı belirtiliyor.
Ulusal Kültür Fonu, Kültür Bakanı'na bağlı ikincil bir bütçe uygulayıcısı olup faaliyetleri Kültürün Korunması ve Geliştirilmesi Yasası ile düzenleniyor.
2021-2023 döneminde fonun toplam bütçesi 66,5 milyon leva oldu. 2021'de 23,2 milyon leva, 2022'de yaklaşık 34,5 milyon leva (yaklaşık 176 bin levası kullanılmadı) ve 2023'te 8,9 milyon leva olarak gerçekleşti.
Yaratıcı projelerin finansmanı için 63 milyon levanın biraz üzerinde harcama yapıldı; bu, fonun dönemdeki tüm harcamalarının %95'ini oluşturuyor.
Sayıştay, dokuz yarışma programı kapsamında 63 sözleşmeyi denetledi ve önemli ihlaller tespit etti.
En ciddi bulgulardan biri, denetlenen dönem boyunca değerlendirme yöntemlerinin yayımlanmamış olması. Uzman komisyonları, puanlarını nasıl oluşturacaklarına dair net kurallara sahip değildi. Denetçilere göre bu durum, şeffaflık eksikliğine, öznelliğe ve fona karşı açılan davalara zemin hazırladı.
Yönetmelik gereği sanatsal potansiyel ve Bulgar kültürüne katkı zorunlu kriterler olmasına rağmen, yetenek, özgünlük veya kültüre katkı gibi niteliklerin nasıl değerlendirileceğini belirleyen göstergeler geliştirilmemişti.
Bunun yerine, idari ve teknik göstergeler avantaj sağlıyordu: tüm belgelerin teslim edilip edilmediği, formların doğru doldurulup doldurulmadığı, bütçenin doğru hazırlanıp hazırlanmadığı, uygulama takvimi ve eş finansmanın sağlanıp sağlanmadığı gibi.
Denetim, teknik kriterlerin göreceli ağırlığının kültürel içeriğin kendisinden daha fazla olduğunu belirtiyor.
2021 yılı "Bir Yıllık Hibe", "Sirk Sanatı" ve "Müzik Girişimleri" programlarında, zorunlu kriterler olan "sanatsal ve estetik potansiyel" ile "Bulgar kültürünün benzersizliğinin gelişimine katkı" değerlendirmesi yapılmadı.
2023 yılı "Hareketlilik ve Gelişim" programında ise hiçbir sanatsal ve estetik kalite kriteri belirlenmemişti.
Denetçiler, başvuruların yalnızca elektronik ortamda kabul edildiğini, oysa mevzuatın belgelerin kağıt üzerinde de teslimine izin verdiğini tespit etti.
Tüm dönem boyunca onaylanmış bir başvuru formu örneği yoktu. Kullanılan elektronik formlar farklılık gösteriyordu ve bazen 15.000 levanın üzerindeki projeler için öz eş finansman bilgisi de dahil olmak üzere zorunlu bilgileri içermiyordu.
Ayrıca, birçok sözleşme ve ek, Yönetim Kurulu kararı olmaksızın, icra direktörü tarafından yüklenicilerin talebi üzerine imzalanmış veya değiştirilmişti; bu da yetkisini aşmaktaydı. Sözleşmelerin bir kısmı, yasal olarak belirlenen iki haftalık sürenin dolmasından sonra imzalanmıştı.
Fonun iç kuralları, çalışanların yararlanıcıların raporlarını incelemeyi ne zaman bitirmeleri gerektiğine dair herhangi bir süre belirlemiyor.
Örneğin, 2022 yılı "Amatör Yaratıcılık", "Yaratıcı Gelişim" ve "Sosyal Sorumluluk Sahibi Sanatlar" programlarına ait raporlar ancak 2024'ün ikinci yarısında incelenebildi.
2022 yılı "Yaratıcı Burslar" programında ise denetim anında tüm belgelerin sonradan incelenmesi hiç yapılmamıştı.
Gecikmeler devlet için mali kayıplara da yol açtı. İyileşme ve Sürdürülebilirlik Planı kapsamındaki bir dış danışmanlık hizmeti sözleşmesinde, Aralık 2023'ten Nisan 2024'e kadar geciken bir ödeme, 2.342 leva tutarında ceza ödenmesine neden oldu.
Denetçiler, projelerde alkol, "kapanış kokteyli" için katering, konaklama, yemek, yakıt ve iade edilebilir KDV dahil olmak üzere çok sayıda uygunsuz harcama tespit etti. Bu harcamalar ya onaylanmış ya da geciken kontroller nedeniyle fark edilmemişti.
Sayıştay ayrıca, yaratıcı projelerin genellikle sözleşme imzalandıktan sonra tek bir avans ödemesiyle finanse edildiğini, ancak uygulamanın nihai kabulüne dair bir belgenin bulunmamasının yararlanıcıları, harcamalarının tanınıp tanınmayacağı konusunda uzun süre belirsizlik içinde bıraktığını belirtiyor.
Denetim ayrıca Yönetim Kurulu'nun, yarışmaları resmen açma kararları yerine sık sık yalnızca "program koşullarını" kabul ettiğini ortaya koydu.
Birçok kararda toplam bütçe, son tarihler ve başvuru sahipleri için özel gereksinimler hakkında bilgi eksikti; bu bilgiler yalnızca yayımlanan koşullarda yer alıyordu.
Toplantı tutanakları genellikle yalnızca başkan (Kültür Bakanı veya Bakan Yardımcısı) tarafından imzalanıyor, diğer üyelerin imzaları bulunmuyordu. Oylama şekli ve tartışılan materyaller kaydedilmiyordu; bu da yeter sayının ve kararların yasallığının doğrulanmasını imkansız hale getiriyordu.
Salgın önlemlerinin 1 Haziran 2022'de kaldırılmasından sonra Yönetim Kurulu, oylamanın güvenliği için herhangi bir kural getirilmeksizin elektronik oylama yoluyla yüz yüze olmayan toplantılar yapmaya devam etti.
Denetlenen dönemde altı farklı Kültür Bakanı görev yaptı. Kasım 2021'de atanan Yönetim Kurulu'nun görev süresi Kasım 2023'te sona erdi ve yeni bir kurul seçilmedi. Denetime göre bu durum, sonraki kararların yasallığını riske atıyor.
Sayıştay, iş sözleşmeleri ve iş dışı hukuki ilişkiler kapsamındaki maaş ve ücret harcamalarının, Kamu Maliyesi Yasası'nı ihlal ederek Kültür Bakanlığı tarafından onaylanan limitleri yaklaşık 600 bin leva aştığını tespit etti.
Dönem boyunca toplam 1,8 milyon leva harcandı; bunun yaklaşık 551 bin levası iş sözleşmeleri, 1,2 milyon levası ise iş dışı hukuki ilişkiler içindi.
2021'de aşım yaklaşık 146 bin leva, 2022'de 316 bin leva ve 2023'te 132 bin leva oldu.
Denetim ayrıca iş kıyafeti için 13.779 levanın yasa dışı olarak ödendiğini ortaya koydu.
Fon çalışanları, elbise, çanta, iç çamaşırı, boxer, tayt, kemer, tulum ve yürüyüş ayakkabısı faturalarını iş kıyafeti olarak geri ödeme için sunmuştu.
İcra direktörüne de toplam 1.600 leva tutarında iş kıyafeti ödemesi yapıldı; Sayıştay'a göre bu da mevzuata aykırı.
Bir yıllık toplu taşıma kartları için toplam 15.811 leva harcandı.
Bunun 3.650 levası tamamen haksız yere ödendi – medeni sözleşmeli kişilere veya iş görevleri seyahat gerektirmeyen çalışanlara.
Kalan miktar için alıcı listeleri bulunmadığından, harcamaların yasal olup olmadığı belirlenemiyor.
Sayıştay, rekabetin kısıtlandığını, yanlış belgelerin talep edildiğini, iç kurallarda eksiklikler ve risk yönetiminde zayıflıklar tespit etti.
Beş sözleşmede teslim-tesellüm tutanakları eksik, bir sözleşmede ise aylık görev tanımları yok; bu da verilen işlerin fiilen yapıldığının kanıtlanmasını imkansız hale getiriyor.
Bir durumda, sözleşme kapsamında olmayan onarım işleri için ödeme yapıldı.
Üç durumda, ön kontrol yanlış kontrol listeleriyle belgelendi – yükümlülük üstlenmek yerine harcama için; denetçilere göre bu, yapılan kontrolü anlamsız kılıyor.
İyileşme ve Sürdürülebilirlik Planı kapsamındaki Proje 42'nin uygulanması da ciddi şekilde gecikti.
Denetime göre ana nedenler, sınırlı idari kapasite, fon bütçesindeki önemli artış, sık yönetim değişiklikleri ve idarenin yeni mevzuata uyum sağlama ihtiyacı.
Sayıştay, denetim döneminin bitiminden sonra önemli reformlar yapıldığını belirtiyor.
Şubat 2024'te Kültürün Korunması ve Geliştirilmesi Yasası'nda yapılan değişiklikler yürürlüğe girdi ve fonun işleyiş şeklini değiştirdi.
Bakanlar Kurulu'nun 27 Aralık 2024 tarihli kararnamesiyle, yapıyı, işlevleri, personel sayısını, çalışma organizasyonunu ve çıkar çatışmasını önleme tedbirlerini ayrıntılı olarak düzenleyen yeni bir Teşkilat Yönetmeliği kabul edildi.
Yönetmelik No. N-5'in yerini 21 Kasım 2024 tarihli Yönetmelik No. 6 aldı ve yarışmalar, değerlendirme kriterleri ve uygun harcamalar için yeni kurallar getirdi.
Yönetim Kurulu'nun yapısı da değiştirildi, eğitim ve mesleki deneyim şartları getirildi, müdür seçimi için yarışma usulü ve idari kapasitenin artırılması sağlandı.
İyileşme ve Sürdürülebilirlik Planı kapsamındaki prosedürlerde de revizyon yapıldı ve Bulgar yapımlarının oluşturulması ile kültürel ürünlerin Avrupa Birliği pazarlarına ihracına yönelik hibe programları da dahil olmak üzere yasa dışı yardım planları iptal edildi.
Denetim sonucunda Sayıştay, Ulusal Kültür Fonu icra direktörüne 30 Ekim 2026'ya kadar yerine getirilmesi gereken iki tavsiyede bulundu.
Yıl başında Ulusal Kültür Fonu, oyuncu Ivo Arıkov'la bağlantılı projelerin finansmanı nedeniyle kamuoyunun gündemine oturdu. Babasının şirketi, İyileşme ve Sürdürülebilirlik Planı'nın 42. Projesi kapsamında yaklaşık 500 bin leva için onay almıştı. Yayınlara göre fon kaynaklarıyla yurt dışında az sayıda izleyiciye konserler veriliyor. Arıkov suçlamaları reddediyor, kendisine ödenmesi gereken parayı almadığını, projelerini çoğunlukla kendi kaynaklarıyla finanse ettiğini ve fon gecikmeleri nedeniyle evini ipotek ettirdiğini iddia ediyor.
2024'te Ulusal Kültür Fonu'nun iki yarışması, ilan edildikten sonra başvuru sahipleri için yeni şartlar getirilmesi nedeniyle iptal oldu. Böylece aktörler, müzisyenler, yönetmenler, senaristler, okullar, belediyeler ve diğer kuruluşların yer aldığı 140'tan fazla ekibin projeleri değerlendirilmeden kaldı ve aylarca süren belge hazırlık çalışmaları boşa gitti.
Fona yönelik eleştiriler, projelerin değerlendirilmesindeki şeffaflık eksikliği nedeniyle de var. Kültür sektörü temsilcileri defalarca net bir sıralama sisteminin olmadığını ve dış uzmanların değerlendirmelerinin sıklıkla önemli ölçüde farklılaştığını belirtti. Onlara göre fon idaresi yeterli uzmanlık kapasitesine sahip değil ve büyük ölçüde dış değerlendiricilere güveniyor.
Yıllar içinde finanse edilen diğer projeler de kamuoyunda hoşnutsuzluğa yol açtı. Bunlar arasında 2022'de 10 bin leva alan "Öteki Bulgar Kadınları" sergisi ve özel kültür kuruluşlarının iyileştirilmesi programı kapsamında 93 bin leva ile finanse edilen The Steps organizasyonunun projesi de yer alıyor. Her iki vaka da sert kamuoyu ve siyasi tepkilere yol açtı ve kamu kaynaklarının hangi kriterlere göre tahsis edildiği sorusunu gündeme getirdi.
