Macaristan Başbakanı Peter Magyar hükümeti, Cumhurbaşkanı Tamaş Sujok'un görev süresinin erken sonlandırılması için parlamentoya anayasa değişikliği teklifi sundu. Eski Başbakan Viktor Orban'ın müttefiki olarak görülen Sujok, yeni yönetimin baskısına rağmen istifa etmeyi reddetti.
İktidardaki Tisa Partisi, anayasa değişikliği için gereken parlamento çoğunluğuna sahip olduğundan, teklifin kabul edilmesi muhtemel görünüyor. Değişikliklerin kabul edilmesi halinde Macaristan, mevcut cumhurbaşkanının beş yıllık görev süresinin başlamasından üç yıldan az bir süre sonra yeni bir devlet başkanına kavuşacak.
Magyar, girişimi, Orban'ın 16 yıllık iktidarı boyunca inşa edilen siyasi ve kurumsal sistemi dağıtmaya yönelik daha geniş bir çabanın parçası olarak sunuyor. Reuters'ın haberine göre, Nisan ayında Orban'ın milliyetçi hükümetini deviren Tisa Partisi, nitelikli çoğunluğunu kullanarak anayasayı değiştirebilir ve önceki dönemin tartışmalı kararlarını iptal edebilir.
Macaristan'da cumhurbaşkanının çoğunlukla temsili yetkileri bulunuyor ancak yasaları parlamentoya geri gönderme veya Anayasa Mahkemesi'ne sevk etme yetkisi var. Bu da cumhurbaşkanını büyük reformlarda önemli bir aktör haline getiriyor.
"Macaristan'ın yeniden inşası, Macar cumhuriyetinin yıkılmasına yardım eden ve hukukun üstünlüğünü ortadan kaldıran hükümeti alkışlayan bir kişinin en yüksek devlet görevlisi olarak kalmasıyla başlayamaz," diyen Magyar, bu açıklamayı sosyal medya hesabından yaptı.
Başbakan, devlet başkanının ulusun birliğini simgelemesi gerektiğini, önceki rejimle bağlantılı bir figür olmaması gerektiğini vurguluyor. Parlamentonun yaz aylarında yeni cumhurbaşkanını seçeceğini belirten Magyar, yeni devlet başkanının beş yıla kadar veya yeni anayasa kabul edilene kadar görev yapacağını ifade etti.
Sujok ise Magyar'ın istifa çağrılarını defalarca reddetti. Euronews'in aktardığına göre Sujok, hükümetin anayasa değişikliği yoluyla görevden alma prosedürünü başlatmasının ardından Venedik Komisyonu'ndan görüş talep etti. Avrupa Konseyi'ne bağlı komisyon, teklifi hızlandırılmış prosedürle inceliyor ve bir heyetin reformu Budapeşte'de görüşmesi bekleniyor. Tisa'nın seçim zaferinin ardından Sujok, yeni hükümetin çalışmalarını engellemeyeceğini belirtmişti.
Cumhurbaşkanı, siyasi bir gündemi olmadığını ve gerekli bir denetim unsuru olarak görev yaptığını savunuyor. Orban cephesi ise girişimi anayasaya aykırı ve siyasi bir tasfiye olarak nitelendiriyor. Magyar ise Sujok'u görev süresi boyunca, devlet kurumlarında sistematik çocuk istismarı ve gazetecilere yönelik baskılar gibi hassas konularda sessiz kalmakla suçluyor.
Anayasa değişikliği teklifi sadece cumhurbaşkanlığını hedef almıyor. Teklif, Anayasa Mahkemesi üyelerinin görev sürelerinin kısaltılmasını ve yargıçlar için 70 yaş üst sınırı getirilmesini öngörüyor. Değişiklik kabul edilirse, Anayasa Mahkemesi Başkanı Peter Polt'un Eylül ayında 71 yaşına gireceği için görevden ayrılması gerekecek.
Polt, eski başsavcı ve Orban'ın uzun süreli müttefiki. Öngörülen yaş sınırı onu emekli olmaya zorlayacak. Magyar'ın paketi ayrıca milletvekili görev sürelerine 12 yıl sınırı getirilmesini de içeriyor. Reform ayrıca Anayasa Mahkemesi'nin Orban döneminde kısıtlanan bütçe konularındaki yetkilerinin iadesini öngörüyor. Ayrıca Mali Konsey'in devlet bütçesine veto koyma yetkisi de kaldırılıyor.
Teklife yönelik eleştiriler de artıyor. Reuters, iki Macar insan hakları örgütünün, devlet başkanının görevden alınmasında izlenen yöntemi eleştirdiğini bildirdi. Uluslararası Af Örgütü'nün Macaristan birimi, Sujok'un makamın itibarını kaybettiğini düşünmekle birlikte, anayasa değişikliği yoluyla görevden almanın yerine azil sürecinin daha adil ve şeffaf olacağını belirtiyor.
Siyasi analist Gabor Torok da bir cumhurbaşkanının 'anayasa değişikliğinde tek bir cümleyle' görevden alınmasına karşı uyarıda bulundu. Ona göre, bu yönde oy kullananlar, nitelikli çoğunluklarıyla her şeyi yapabileceklerini düşünüyor. Macar Sivil Özgürlükler Birliği ise milletvekili görev süresi sınırlamasının acil bir konu olmadığını ve daha kapsamlı bir anayasa incelemesi gerektirdiğini ifade ediyor.
Magyar, yeni bir anayasa hazırlıklarına Eylül ayında başlanacağını duyurdu. Amaç, Orban döneminde kabul edilen anayasayı değiştirmek ve sürece halkın katılımıyla referandum yapmak. Sujok'un görevden alınması, yeni yönetimin Macaristan'ın kurumsal yapısını yeniden şekillendirme hedefinin ilk büyük sınavı olarak görülüyor.
Teklif, bir Ulusal Varlık Kurtarma Ajansı kurulmasını da içeriyor. Bu ajans, Orban döneminde usulsüz olarak tahsis edildiğinden şüphelenilen kamu fonlarını araştıracak ve geri alacak. Magyar, ajansın 'en iyi polisler, en iyi müfettişler ve en iyi uzmanlarla' çalışacağını belirtti. Kendisi son yıllarda yolsuzluğun Macaristan'a gayri safi yurtiçi hasılanın yüzde 8 ila 10'u arasında kayba yol açtığını ifade etti. Bloomberg'in aktardığına göre, Orban döneminde Macaristan, Transparency International'ın yolsuzluk algısı endeksinde Avrupa Birliği ülkeleri arasında son sırada yer alıyordu.
Bu gelişme, Orban'ın iktidardan düşmesinin ardından Macaristan'daki en sert kurumsal çatışma olarak değerlendiriliyor. Magyar için amaç, değişimin sadece söylemde kalmadığını en üst düzeyde göstermek. Eleştirmenler ise demokrasiyi yeniden tesis etme vaadiyle gelen çoğunluğun, karşı çıktığı yöntemlerle hareket etme riskine dikkat çekiyor. Nihai cevap, sadece parlamento oylamasıyla değil, yeni yönetimin Avrupa'yı bu hamlelerin bir hesaplaşma değil, hukuka dönüş olduğuna ikna etmesiyle verilecek.
