Bulgaristan'da yerel vergi yükü 0-100 ölçeğinde 56,5 puana çıkarak tarihi rekora ulaştı. Sadece 2026'da belediyeler 128 vergi oranını artırdı ve indeks 86 belediyede yükseldi. Yıllardır süren yerel harçların kademeli artmasının ardından şimdi yeni tartışma konusu ortaya çıktı: pek çok yerde emlak piyasası fiyatlarıyla neredeyse hiçbir ilgisi olmayan konut vergi değerlemeleri ne yapılacak. Dünya Bankası reform önerdi ve Haziran 2026'da konu Başbakan Rumen Radev'e de ulaştı. Radev konuyu kamuoyuna taşıdı ve ilk konut ile sonraki konutların farklı vergilendirilmesi fikrini dile getirdi.
128 artış sadece bir yılda gerçekleşti. Pazar Ekonomisi Enstitüsü'nün (İPİ) indeksi dört temel yerel vergiyi izliyor: gayrimenkul vergisi, karşılık olarak edinilen mal varlığı üzerinden alınan vergi, araç vergisi ve perakende ticaret için patent vergisi. Değer, belediyelerin seçtiği oranların yasayla izin verilen maksimum sınırlara ne kadar yakın olduğunu gösteriyor. Örneğin emlak vergisinde yasal aralık vergi değerlemesi üzerinden binde 0,1 ile binde 4,5 arasında, mal varlığı ediniminde ise vergilendirilen değer üzerinden yüzde 0,1 ile yüzde 3 arasında. 2026'da artırılan oran sayısı 2014'ten bu yana 2019 hariç en yüksek ikinci seviye. 2019'da araç vergisine ekolojik bileşenlerin getirilmesi birçok belediyede otomatik değişiklik yaratmıştı. Paralelde rekor düzeyde 66 indirim de var. Bu indirimler genel eğilimi tersine çeviremiyor. İndeks 86 belediyede yükseliyor, 44 belediyede düşüyor.
Veriler önceki yıllarda belirgin bir siyasi döngü gösteriyor. Belediye meclisleri görev süresinin başında oranları artırma eğiliminde, yerel seçimlere yakın dönemlerde ise değişiklik azalıyor ya da indirimler artıyor. 2025'te İPİ ulusal indeksin on yılda görülmemiş 2,5 puanlık sıçramasını kaydetti. 72 belediye gayrimenkul vergisini, 45'i araç vergisini, 33'ü karşılık olarak edinilen mal varlığı vergisini ve 28'i patent vergisini artırdı.
Turistik belediyeler en pahalılar arasında kalıyor. Ülkenin vergi haritası güçlü şekilde dengesiz. 2026'da Pomorie, Carevo ve Pavel Banja 100 üzerinden 80 puana yaklaşıyor. Bu, izlenen oranların bir bütün olarak yasal maksimumlara diğer Bulgar belediyelerine göre çok daha yakın olduğu anlamına geliyor. Diğer uçta indeks 25 puanın altında olan Medkovec ve Kaloyanovo var. Benzer tablo 2025'te de görülmüştü. İPİ o yıl en düşük harçlı belediyeler arasında 24 puanla Kaloyanovo ve 24,3 puanla Medkovec'i göstermişti. O dönemde en yüksek yük 87,9 puanla Carevo'daydı, ardından Chepelare, Primorsko, Botevgrad ve Sozopol geliyordu. Turistik bölgelerdeki yüksek oranlar tesadüf değil. Orada emlak piyasası daha aktif, işlem sayısı fazla, turizm geliri var ve vergi tabanı belirgin şekilde daha büyük. İPİ'ye göre turistik ve maden belediyeleri nispeten yüksek mali özerkliğe sahip az sayıdaki yerlerden. 2024'te kendi gelirleri harcamaların yüzde 78'ini Chelopech'te, yüzde 69'unu Nessebar'da, yüzde 59'unu Primorsko'da ve yüzde 56'sını Sozopol'de karşıladı. Sofya'da oran yüzde 38, Varna'da yüzde 35, Filibe'de yüzde 31, Burgaz'da yüzde 29.
Vergiler artıyor ama belediyeler daha bağımlı hale geliyor. Burada temel bir paradoks ortaya çıkıyor. Vergiler artarken yerel yönetimin mali bağımsızlığı azalıyor. 2024'te belediye harcamaları 14,7 milyar leva'ya ulaştı, kendi gelirleri ise 3,5 milyar leva oldu. Kendi gelirlerinin toplam harcamalar içindeki payı yüzde 24,9'a geriledi. 2015-2017 döneminde bu oran yüzde 40'ın üzerindeydi. 265 belediyenin yaklaşık üçte ikisinde kendi gelirleri harcamaların beşte birinden azını karşılıyor. Treklyano'da pay sadece yüzde 3, Chuprene, Satovcha ve Belitsa'da yaklaşık yüzde 6. Neden yerel vergilerin yapısında yatıyor. Maaşlar, cirolar ve kârlar ekonomi ve enflasyonla büyürken, kilit yerel vergilerin dayanakları neredeyse hiç hareket etmiyor. Bir mağazanın metrekaresi artmıyor, araç her yıl daha güçlü hale gelmiyor ve bir dairenin vergi değerlemesi piyasa fiyatı ikiye katlansa bile aynı kalabiliyor.
Toplama da rezerv var. Emlak ve araç vergisinin ortalama tahsilat oranı 2015'te yüzde 66 iken 2024'te yüzde 76'ya yükseldi, ancak belediyeler arası farklar büyük. Emlak vergisinde Gabrovo yüzde 89'a ulaşırken Tran yüzde 48, Treklyano yüzde 51, Yakimovo yüzde 52 ve Suhindol yüzde 54 seviyesinde. Araç vergisinde tahsil edilen tutarın yüzde 80'inden fazlasını ancak yirmi civarı belediye toplayabiliyor.
Emlaklar bir sonraki cephe olabilir. En büyük potansiyel değişiklik gayrimenkul vergi değerlemelerinde. Formül metrekare başına baz değeri ve konum, altyapı, bina türü, kat ve yıpranma için katsayıları kullanıyor. Dünya Bankası'nın belirttiğine göre temel bileşenler otomatik olarak endekslenmiyor ve 2009'dan beri güncellenmiyor. Sonuç, idari ve piyasa fiyatı arasında büyük bir uçurum. Sofya'da vergi değerlemeleri ortalama olarak gerçek fiyatların 3,5-4,5 kat gerisinde, en çok talep gören semtlerde fark beş-altı kata ulaşıyor. Filibe ve Burgaz'da tipik fark üç-üç buçuk kat, bazı sahil belediyelerinde dört kata varıyor.
Bu durum gelirleri etkiliyor. 2023'te belediyeler gayrimenkul vergisinden yaklaşık 400 milyon leva topladı. Bu Gayri Safi Yurtiçi Hasıla'nın yüzde 0,22'si, 2014'te yüzde 0,32'ydi. Kişi başına ortalama yaklaşık 62 leva. Nessebar yaklaşık 502 leva kişi başına ulaşırken Satovcha'da tutar 4 levadan az. Haziran 2026'da Başbakan Rumen Radev vergi değerlemelerinin eskidiğini söyledi ve konut sayısına göre ilerlemeli vergilendirme fikrini tartışmaya açtı. Örneği ilk ana konutun farklı vergilendirilmesi, sonraki konutların farklı vergilendirilmesi olarak verdi, ancak henüz somut bir model olmadığını vurguladı. Sorun olarak belediyeler arasında tam bilgi bağlantısının olmaması gösterildi. Bu durum tek bir kişinin farklı şehirlerdeki tüm konutlarının tespitini zorlaştırıyor. Şu anda ana konut vergide yüzde 50 indirim kullanıyor. Vergi belediye meclisi tarafından vergi değerlemesi üzerinden binde 0,1 ile binde 4,5 arasında belirleniyor. Değerlemedeki artış her zaman aynı oranda nihai fatura artışı anlamına gelmiyor; belediye meclisleri oranları eş zamanlı olarak düşürebilir. Değerleme yükselirse ve binde oranlar değişmezse yıllık vergi artar.
Dünya Bankası değişikliğin tek seferlik bir şok olmamasını öneriyor. Öneriler arasında tabanın 12-18 ay içinde güncellenmesi, büyük şehirlerdeki eskiyen imar bölgelerinin gözden geçirilmesi ve ardından konut fiyatlarındaki hareketlere göre yıllık otomatik endeksleme var. Analiz, etkinin en güçlü olacağı belediyelerde yıllık maksimum artışa geçici sınırlamalar getirilmesini ve kadastro, Emlak Sicili ile ESGRAON'un birbirine bağlanmasını da öneriyor.
Belediyelerin gelirinin yerel ekonomiyle birlikte büyüyeceği başka bir seçenek de var. İPİ, şu anki yüzde 10 gelir vergisinin beşte birinin, yani gelirin yüzde 2'sine denk gelen kısmının, gelirin yaratıldığı belediyede doğrudan kalmasını öneriyor. Bu yeni bir vergi ya da yüzde 10'dan yüzde 12'ye artış önerisi değil. Fikir, mevcut yüzde 10'un iki puanının merkezden yerel bütçeye yönlendirilmesi. Böylece ücret ve istihdam artışı otomatik olarak ilgili belediyenin kendi gelirini artırır. İPİ hesaplamalarına göre mekanizma hem küçük hem büyük belediyelere ek kaynak sağlayacak. Yayımlanan örneklerde Avren yaklaşık 690 bin euro, Garmen yaklaşık 935 bin euro ve Troyan yıllık 2,19 milyon euro'nun üzerinde ek kaynak elde edecek.
