Arda Nehri'nin sol kıyısındaki alçak sırtın üzerinde, Madjarovo köyü Dolni Glavanak'ın batı ucundan patikayla gidildiğinde nefes kesen bir yere varılıyor. İdeal bir daire içinde dizilmiş 15 taş nöbetçi yaklaşık üç bin yıldır hareketsiz duruyor. Işık yok, ses yok, yön bulacak bir işaret yok. Sadece taş, sessizlik ve birinin seni izlediği hissi var.
Bulgaristan'ın Stonehenge'i olarak anılan Dolni Glavanak kromlehi, Bulgaristan ve Balkanlar'ın en mistik megalitik yapısı. Britanya'dakini çok andıran taş çember, ondan daha eski, daha yalın ve daha gerçek. VIII-VI yüzyıl MÖ'de Trakyalı topluluklar tarafından inşa edilen kromleh, Perperikon'un kaya kenti haline gelmesinden, Глухите камъни'nin kutsal alana dönüşmesinden ve Rodop Dağları'nın haritaya yerleşmesinden önce bu topraklarda yaşamış toplulukların eseri.
Yapı, Perperikon, Глухите камъни ve Dolni Glavanak'tan oluşan mistik bir hattın parçası. Arkeologların "Trakyalıların Güneş Yolu" adını verdiği bu eksende üç kült alanı bulunuyor. Çember, birbirine temas etmeyen 15 menhirden oluşuyor. Steli andıran taş bloklar toprağa gömülü durumda. Yüksekliği yaklaşık bir buçuk metre, genişliği bir metre, kalınlığı yarım metre civarında. Taşlar, kazılmış yatak ya da takviye olmadan doğrudan kayalık zemine oturtulmuş. Düzensiz bir trapez formda ve alt kısmı kalın olduğu için sağlam duruyor. Günümüzde dokuzu dik durumda, diğerleri yerinden devrilmiş şekilde yakınında yatıyor; sanki zaman onları devirmiş ama yok edememiş.
Kromleh çevrili kutsal bir alandı ve içine sadece güneş ve toprak kültünün bekçisi rahipler girebiliyordu. Burada Orfizm'e bağlı ritüeller yapılıyordu. Orfizm, gizem, müzik, ateş ve dünyalar arası geçişi birleştiren Trakyalıların felsefesiydi. Arkeologlar çömlek parçaları, sıva artıkları, metal eşyalar ve damgalı süslemeli lüks kaplar buldu. XI-XII yüzyıla ait seramikler de bulundu; bu da yapının Orta Çağ'a kadar kullanıldığını kanıtlıyor. Çember terk edilmedi, yaşadı.
Yerel halkın bilimsel yazılarda yer almayan anlatıları var. Kromleh'in enerji merkezinin çok güçlü olduğunu, ortasında duran kişinin bedeninde titreşim hissettiğini söylüyorlar. Bazıları yaz gündönümünde görünmez bir güç tarafından geri itildiklerini, çemberden dışarı atıldıklarını anlatıyor. Fırtınada taşların "konuştuğunu" da söylüyorlar. Rüzgar taşların arasından geçerken inilti, fısıltı ve titreşim çıkarıyormuş. Yaşlılar "Taşların sesi var, dinlemek gerek" diyor. Başka bir efsaneye göre çember bir inisiyasyon alanıydı. Genç erkekler savaşçıya dönüşmek için ritüelden geçiyordu, kadınların girmesine izin yoktu. Çember çocukluk ile olgunluk, dünyevi ile kutsal arasındaki sınırdı. İnsanlar fısıldaşıyor: "Bu erkeklerin çemberi. Hakkı olmadan geçen yolunu kaybeder."
Tarihçilere ve arkeologlara göre kromleh bir güneş saatiydi. Taş nöbetçiler yılın farklı günlerinde ışığı farklı yakalıyordu. Rahipler gölgeleri izleyerek ritüel zamanlarını belirliyordu. Köylüler "Taşlar yazın ne zaman geleceğini bilir" diyor.
Büyük kromleh'in yirmi metre uzağında çapı beş metre ve üç metre olan iki küçük taş çember var. Arkeologlar burada yakma yoluyla çocuk gömülerinin izlerini buldu. Bu, kromleh'in en ağır sırrı; alanın yaşam ve ölüm arasındaki geçişle ilgili törenlerin yapıldığı büyük bir ritüel kompleksinin parçası olduğunu gösteriyor.
Dolni Glavanak kromlehi benzersiz. Büyüklüğü ya da görkeminden değil, gerçekliğinden dolayı. Rodop Dağları'nın kalbinde, yollardan, gürültüden ve her türlü rahatsızlıktan uzak duruyor. Trakyalıların, toprağın ve güneşin zamanını sayan taş bir saat gibi duruyor. Bu bir bakışla görülen değil, hissedilen bir yer.
Çemberin ortasında durduğunuzda sessizlik o kadar yoğun oluyor ki bir sese benziyor. Rüzgar taşların arasından org gibi geçiyor. Güneş üzerlerine öyle düşüyor ki her taş kendi gölgesini, farklı, canlı ve hareketli bir şekilde atıyor. Kromleh bir anı, bir ritüel, bir gizem. Bizden önce yaşamış insanların sırlarını koruyan ve Bulgaristan'ın geçmişinin sadece toprakta durmadığını, yüzyıllar boyunca soluk aldığını hatırlatan bir yer.
