Christopher Nolan'ın 'Odysseia' filmi, dünyanın Homeros'un eserlerine bakışını ve antik Akdeniz coğrafyasını hayal ediş biçimini değiştirebilir. Yunan film araştırmacıları, bu etkileyici yapımın kültürel hafıza üzerindeki gücüne dikkat çekiyor.
İtalya Turizm Bakanlığı, sinema turizminin politika öncelikleri arasına girdiğini belirtse de, filmin turizm akışına etkisini ölçmek için henüz erken olduğunu vurguluyor.
Filmin Homeros'a yeniden canlandırdığı ilgi, Türkiye'nin batısında da hissediliyor. Yerel araştırmacılar, arkeologlar ve yetkililer, şairin antik Smyrna, yani bugünkü İzmir ve daha geniş İyon dünyasıyla olan bağlarına uzun süredir dikkat çekiyor.
Selanik Aristoteles Üniversitesi Film Teorisi Profesörü Eleftheria Thanouli, Nolan'ın filminin sinemanın kültürel ve tarihsel hafıza üzerindeki etkisini gözler önüne serdiğini ve Homeros'un şiirine 'ikinci bir hayat' verdiğini belirtti.
Thanouli'ye göre, birçok izleyici için Nolan'ın uyarlaması, 'Odysseia'yı tanıdıkları tek versiyon haline gelebilir.
Ancak film, bazı izleyicileri de ilk kez orijinal şiiri okumaya veya ona geri dönmeye teşvik etti. Thanouli, 'Nolan'ın filminin başarısı o kadar benzersiz ki, sadece sinemanın kültürel ve tarihsel hafıza üzerindeki devasa etkisini doğrulamakla kalmadı, aynı zamanda Homeros'un şiirine ikinci bir hayat verdi' dedi.
Thanouli, kitlenin önemli bir kısmı için filmin ve ona gösterilen büyük ilginin, insanları orijinal metni ilk kez veya tekrar okumaya ittiğini kaydetti.
Aristoteles Üniversitesi Film Okulu Başkan Yardımcısı ve Sinema-Televizyon Tarihi ile Teorisi Doçenti Beti Kaklamanidou, tartışmayı uyarlama teorisi perspektifinden ele alıyor ve orijinal metne sadakatin bir film uyarlamasını değerlendirmek için uygun bir kriter olup olmadığını sorguluyor.
'Filmin etrafındaki uluslararası tartışmayı büyük bir ilgiyle takip ediyorum ve bakış açılarının genişliğinden etkileniyorum. Ancak bir uyarlama araştırmacısı olarak, sadakat sorununun bu tür bir tartışma için uygun bir temel olmadığını vurgulamak isterim' diyen Kaklamanidou, uyarlamaların aslında neye sadık olması gerektiği sorusunu yöneltiyor: Mekanlara mı, atmosfere mi, karakterlere mi yoksa eserin varsayılan ruhuna mı?
'Öncelikle, neye sadakat? Konuma mı, atmosfere mi, karakterlere mi yoksa eserin ünlü ruhuna mı? Bu ruhun gerçekte ne olduğunu kim kesin olarak söyleyebilir? Homeros burada değil, ne kastettiğini bize söylemek için. Ne Shakespeare, ne de çok daha çağdaş yazarlar' şeklinde konuşan Kaklamanidou, her uyarlamasının hem anlatı hem de medyanın özgüllüğü tarafından şekillendirilen bağımsız bir eser olarak görülmesi gerektiğini savunuyor. Orijinale sadakatin karşılaştırmalı bir araştırma için yetersiz bir kriter olduğunu yirmi yıldır öğrettiğini hatırlattı.
Kaklamanidou, film uyarlamalarının çağdaş izleyiciyi, aksi takdirde asla ulaşamayacağı eserlerle buluşturma yeteneğinin de altını çiziyor.
'Odysseia'yı izleyen birçok insanın orijinal metni okumak için geri dönmesinden çok mutlu olurum. Uyarlamalar üzerine düzenlediğim en yeni kitapta da yazdığım gibi, benim için bunlar kültürel arabulucular olarak işlev görüyor' diyen Kaklamanidou, filmin arkasındaki ekibin büyük bir eseri -bu durumda Yunan antik çağından temel bir anlatıyı- alıp çağdaş temaları aktardığını ve bugünün izleyicilerini geçmişin önemli eserlerine yönlendirebileceğini sözlerine ekledi.
Thanouli, filmin etkisinin kültürel hafızayı aşabileceğini düşünüyor. Yunanistan, İtalya ve diğer ülkelerdeki destinasyonlara yönelik ilginin, çağdaş izleyicinin Odysseus'un yolculuğunu coğrafi olarak hayal etme biçimini etkileyebileceğini belirtiyor.
'Filmin Yunanistan, İtalya ve diğer yerlerdeki turizm üzerindeki etkisi, Odysseia'nın çağdaş versiyonu için yeni coğrafi koordinatlar yaratacaktır' diyen Thanouli, aynı zamanda yeni haritanın tartışmasız bir tarihsel coğrafya olarak kabul edilmemesi konusunda uyarıda bulunuyor.
Ona göre, mitoloji ile tarih arasındaki ve geçmişin sürekli değişen anlatıları arasındaki ayrımı yapmak çok önemli. Homeros'ta 'gerçeği' belirlemek başlı başına son derece karmaşık bir girişim. Kaklamanidou ise sinema turizmi ve Homeros epiklerindeki coğrafi referanslar hakkında yorum yapmayı reddediyor, çünkü bunlar onun akademik uzmanlık alanının dışında. Ancak 'Odysseia'yı Yunan antik çağının evrensel bir eseri ve dünya kültürel mirasının bir parçası olarak tanımlıyor.
İtalyan Turizm Bakanlığı, özellikle 'Odysseia' ile ilgili turizm akışlarındaki değişiklikler hakkında sonuçlar çıkarmanın henüz gerçekçi olmadığını belirtti. Bunun nedeni, filmin çok yeni vizyona girmiş olması ve güvenilir bir analiz için yeterli veri bulunmaması.
Buna rağmen bakanlığın sunduğu veriler, İtalya'daki sinema turizminin boyutunu gözler önüne seriyor.
JFC Tourism & Management verilerine göre, film ve televizyon dizileriyle ilgili turizm yılda yaklaşık 600 milyon euro gelir getiriyor. Bu rakam, doğrudan görsel-işitsel prodüksiyonlarla bağlantılı yaklaşık 1,3 milyon konaklama gecesi ve sinema ile televizyon aracılığıyla ünlü hale gelen yerlere 11 milyondan fazla günlük ziyaret anlamına geliyor.
İtalyan şarap ve gastronomi turizmi raporunun verilerine göre, İtalyan turistlerin yüzde 29'u destinasyon veya turistik deneyim seçiminde görsel-işitsel içerikten etkilendi. Bu oran, 2024 yılına kıyasla 4 puanlık bir artış gösterdi.
Nolan'ın 'Odysseia'sına gelince, İtalyan yetkililer şimdiden 'Nolan etkisi'nden, yani sinemanın çekim mekanlarını turistik destinasyonlara dönüştürme yeteneğinden bahsediyor. İlk değerlendirmelere göre Favignana adası, önümüzdeki üç yıl içinde yaklaşık 287 milyon dolar gelir getirecek turistleri çekebilir ve uzun vadede bu gelirler 500 milyon doları aşabilir.
Bakanlık verilerine göre Favignana, 2025 yılında turist konaklamalarında yüzde 7'lik bir artış kaydetti.
Başka bir örnek olarak, İtalyan yetkililere göre Taormina'da yaklaşık 138 milyon euroluk turistik ekonomik aktivite yaratan 'The White Lotus' dizisi gösteriliyor.
İtalya Turizm Bakanı Gianmarco Mazzi, sinema turizmini ülkenin kültürel mirasını tanıtmak ve turistleri daha az ziyaret edilen yerlere yönlendirmek için bir araç olarak nitelendirdi.
Artan turistik ilgi, Truva'yı da yeniden odak noktasına taşıyor. Bugünkü Türkiye sınırları içinde yer alan Truva, Odysseus'un Truva Savaşı'ndan sonra dönüş yolculuğuna başladığı dünyanın bir parçası.
Thanouli, antik Akdeniz coğrafyasının, iki dünya arasındaki devasa mesafe nedeniyle bugünün siyasi sınırları perspektifinden yorumlanmasının zor olduğunu belirtiyor.
'Geçmişten gerekli mesafeyi korumak ve Akdeniz'deki antik dünya ile bugünkü siyasi oluşumlar arasındaki devasa farklılıkları anlamak zor. İyi ya da kötü, geçmişe dair anlatılarımız her zaman bugünün ihtiyaçları tarafından şekillendiriliyor' diyen Thanouli, tarihçilerin, entelektüellerin ve toplum yorumcularının, Homeros mirasını tarihsel ve çağdaş bağlamda sunma ve üç binyıldan fazla sürede meydana gelen devasa değişiklikleri gösterme sorumluluğuna sahip olduğunu vurguluyor.
Homeros'a Yeniden Yükselen İlgi Gözleri İzmir'e Çeviriyor
Homeros'a yönelik yeni ilgi Türkiye'de de hissediliyor. Antik Smyrna ve çevresi uzun süredir şairle ilişkilendiriliyor. İzmir'e yakın Bornova'da şehir tarihçisi ve yazar Altan Altın, yerel halkın geleneksel olarak bu bölgeyi 'Homeros Vadisi' olarak adlandırdığını belirtti. Yabancı turistler, yerel gelenekte Homeros'un şiirlerini yazdığına inanılan bir mağarayı da ziyaret ediyor.
Altın, Homeros'un Smyrna ve Sakız Adası'nı da içeren daha geniş İyon bölgesiyle bağlantılı olduğunu düşünüyor. Arkeolog Mehmet Akif Erdem ise antik Smyrna'da bulunan ve üzerinde Homeros'un tasvirinin yer aldığı sikkeleri, yerel halkın şairi kendilerinden biri olarak gördüğünün bir işareti olarak gösteriyor.
Film aynı zamanda toplumsal ilgiyi de artırdı. İzmir'deki Gargantua kitabevini yöneten Mustafa Koçyiğit, Homeros'a olan ilginin arttığını ve 'Odysseia' satışlarının yükseldiğini söyledi.
Bornova Belediye Başkanı Ömer Eski, Homeros mirasını çağdaş bir sahiplenme meselesi değil, kültürel bir koruma meselesi olarak görüyor.
'Homeros mirasını korumak insanlığa karşı borcumuzdur. O, edebiyatın kurucularından biridir' diyen Eski, 'Anlattığı hikayeler bu topraklara ait. Mesele Homeros'u sahiplenmek değil. Onun hikayesi aynı zamanda bizim hikayemiz' şeklinde konuştu.
Altın da Homeros'un kökenini Türkiye ve Yunanistan arasında bir rekabete dönüştürmeyi reddediyor. 'Homeros 2800 yaşında, oysa Türk-Yunan sınırı sadece bir asırlık' diyen Altın, 'Homeros Yunanlıdır. Homeros Anadoluludur. Hiçbirimiz ondan daha eski değiliz, devletlerimiz bile' ifadelerini kullandı. Eski de aynı görüşü paylaşarak, kimsenin Homeros'tan daha eski olmadığını vurguladı.
