Bu yıl engelli vatandaşlara yönelik yardımların maliyeti 1,364 milyar euroyu aşacak. Bu rakama malulen emekli maaşları dahil değil. Geçen yıla göre 360 milyon eurodan fazla artış söz konusu.
Her yıl bu yardımlar hızla artarken, engelli vatandaşların aldığı destek aslında yetersiz kalıyor ve ihtiyaçları karşılamıyor. 2026 yılında bu ödemeler Sosyal Bakanlığın toplam bütçesinin üçte ikisini oluşturacak. Bakanlık bütçesi 2 milyar 112 milyon 455 bin euroya ulaşıyor.
Bu durum, bakanlığın sistemi reforme etme isteğine yol açtı ancak vatandaşların mağdur edilmemesi hedefleniyor. Reform iki aşamada gerçekleşecek: önce analiz yapılacak, ardından çalışma kapasitesinin değerlendirilmesi için önlemler önerilecek. Böylece TELK (Çalışma Kapasitesi Değerlendirme Komisyonu) yardımların tek anahtarı olmaktan çıkacak.
En büyük artış kişisel asistan ödemelerinde yaşandı. 2019'dan bu yana bu ödemeler 80 kat arttı.
Haziran ayına kadar 462 milyon euro ödenmiş durumda. Yıl sonuna kadar bir o kadar daha gerekecek, yani toplamda yaklaşık 924 milyon euro.
Bu yılki bütçe tasarısında kişisel asistan ödemeleri 185 milyon 526 bin euro artırıldı. Bunun iki nedeni var. Birincisi, asistan maaşlarındaki otomatik artış mekanizması. Şu anda saatlik ücret, asgari saatlik ücretin 1,4 katı yani 5,24 euro. Ayda ortalama 80 saat çalışan bir asistan brüt 419,20 euro alırken, 168 saat çalışan 880,32 euro alıyor.
İkinci neden ise kişisel yardım mekanizmasını kullanan kişi sayısındaki artış. Her yıl yaklaşık 12 bin kişi, yani ayda ortalama 1000 kişi artıyor. 2019'da bu hizmetten yararlanan kişi sayısı 10 bin 462 iken, bu yıl haziran itibarıyla 91 bin 447'ye ulaştı.
Sorunlardan biri, bu asistanların profesyonel olmaması. Yüzde 88'inden fazlası aile üyesi. Hatta bazen bakıma muhtaç yaşlılar, kendileri de ağır hasta oldukları için başkasına bakmakta zorlanıyor. Bazı durumlarda asistanlar, bakmakla yükümlü oldukları hasta yakınlarından onlarca kilometre uzakta yaşıyor veya okuyor.
Kişisel yardım genellikle profesyonel bir bakım paketi olarak değil, aile geliri kaynağı olarak görülüyor. Düşük ücret nedeniyle profesyonel bakıcı olmak isteyen de bulunmuyor. Ayrıca TELK tarafından aynı engellilik yüzdesi verilen kişiler arasında bireysel değerlendirmelerde büyük farklılıklar var.
Tüm bu usulsüzlükleri belediyeler takip ediyor çünkü asistanların işvereni konumundalar. En az 6 ayda bir kontrol ve denetim yapılması gerekiyor. Ayrıca her şikayete yerinde denetim ve kişisel yardım kullanıcısıyla görüşme yaparak yanıt vermek zorundalar. Sosyal Bakanlık yetkilileri, "Bir asistanın iş görevlerini yerine getirmediği veya rapor edilen tüm faaliyetleri yapmadığı tespit edilirse, kişisel yardım sağlayıcısı disiplin soruşturması başlatır" dedi.
Sosyal Yardım Müdürlükleri çalışanları, engelli bireylerin bireysel değerlendirmesini onaylanmış Metodolojiye göre yapıyor. Bu metodoloji, kişinin evde ve dışarıda çeşitli engellerden kaynaklanan gerçek zorluklarını dikkate alıyor. Kişisel yardım ihtiyaç değerlendirme formu hazırlanırken, sorular tüm engelli gruplarının ihtiyaçlarını kapsayacak şekilde formüle edilmiş. Her bireysel vaka incelenirken sosyal hizmet uzmanları, kişinin bağımlılık derecesini ve engelinin özelliklerine göre belirli sayıda kişisel yardım saatini belirliyor.
Ayrıca Sosyal Yardım Ajansı da denetim yapıyor. Bu denetimler yıllık plana göre veya gelen şikayet üzerine gerçekleştiriliyor.
Kişisel Yardım Yasası, 6 Aralık 2018'de engelli çocuk annelerinin uzun süren protestolarının ardından kabul edildi. Anneler, Ombudsman Maya Manolova ile birlikte projenin hazırlanmasında aktif rol oynadı. Yasa, Çalışma ve Sosyal Politika Bakanlığı ile Maliye Bakanlığı'nın mali sürdürülebilirlik konusundaki çekincelerine rağmen Meclis'te oybirliğiyle desteklendi. 2019'da yapılan müzakereler sonucunda, 2020 sonuna kadar kişisel yardım hakkının yüzde 90 ve üzeri sürekli çalışma kapasitesi kaybı olanlar veya belirli tür ve derecede başkasının yardımına ihtiyaç duyanlar ile yüzde 50'nin üzerinde engeli olan ve başkasının yardımına ihtiyaç duyan çocuklarla sınırlandırılması konusunda anlaşmaya varıldı. Daha sonra bu sınırlama kaldırıldı ve kişisel yardım, ihtiyaçların bireysel değerlendirmesine göre saat olarak belirlenmeye başlandı. Büyük farklılığın nedeni de bu.
Bu yıl sürekli engelli vatandaşlara yönelik mali destekte de daha büyük bir artış olacak. Ödemeler 2025'e göre 133 milyon euro daha fazla olacak. Bunun nedeni, yoksulluk sınırının her yıl yükselmesi ve bu sınırın engelli vatandaşların ödeme miktarını belirlemesi. Şu anda yoksulluk sınırı 390,63 euro.
Sosyal Bakan Nataliya Efremova, "Bu, sürekli engelli vatandaşlar için ne anlama geliyor? Yüzde 50-70 engelli bir kişi her ay 27,34 euro alacak (aslında şimdiden alıyor) - bu 2025'e göre 4,51 euro daha fazla. Başkasının yardımına ihtiyaç duyan ve ayrıca malulen sosyal emekli maaşı alan yüzde 90 engelli bir kişi her ay 227 euro alıyor - 2025'e göre 36 euro daha fazla" dedi.
Bakan, sürekli engelli vatandaşların ayrıca hedefli yardımlar, rehabilitasyon parası, entegrasyon desteği, erişilebilir konut ortamı ve konut hareketliliği desteği aldığını hatırlattı.
"Ne yazık ki sürekli engelli çocuk sayısında artış görüyoruz. 2026'da 30 bin engelli çocuğa destek vermeyi bekliyoruz - bu geçen yıla göre 3 bin daha fazla" dedi Sosyal Bakan.
Bütçede sosyal ve hedefli yardımlarda 13 milyon 550 bin euroluk bir artış da öngörülüyor. Bu yardımlar, bir doğal afet gibi tek seferlik bir olay durumunda veriliyor.
Efremova, "Aylık sosyal yardım, farklı bir yardım türüdür. Biraz daha farklılaştırılmış şekilde belirlenir; ilgili yılın yoksulluk sınırının yüzdesi olarak alınır, hedef gruba ve ailenin gelir durumuna bağlı olarak belirli bir yüzdeyle ek olarak düzeltilir. Örneğin, aylık sosyal yardım alanlar arasında bekar ebeveynler, 3 yaşına kadar çocuk yetiştiren ebeveynler, doğumdan 45 gün önceki kadınlar - düşük gelirli olanlar var. 2026'da bunların hepsi geçen yıla göre 23 euro daha fazla alacak ve yardım 140,63 euroya ulaşacak" diye açıkladı.
