Neredeyse herkes bunu yapmıştır. Ağır geçen bir geceden sonra uykusuz uyanır ve "Hafta sonu telafi ederim" deriz. Bazıları için bu ara sıra olurken, bazıları için bu düzenli bir hale gelmiştir.
Yaklaşık 8 bin Amerikalı arasında yapılan bir araştırma, neredeyse yarısının hafta sonlarında düzenli olarak daha uzun uyuduğunu gösteriyor. Bu durum en belirgin şekilde gençlerde görülüyor. Gençler hafta içi ve hafta sonu uyku süreleri arasında en büyük farkı yaşayan grup.
Yetişkinlerin gecede ortalama 7-9 saat uyumaya çalışması gerekirken, ergenler için öneri 8 ila 10 saat arasında. Pratikte günlük yaşam bu sürelerin yakalanmasına çoğu zaman izin vermiyor.
Böylece şu soru ortaya çıkıyor: Hafta içi yeterince uyumazsak hafta sonu tembellik etmek faydalı mı? Ekstra uyku uykusuzluğun sonuçlarını telafi edebilir mi?
Uzun tembelliğin tuzağı
Telafinin bazen ters etki yapmasının nedenini anlamak için uykuyu düzenleyen iki temel mekanizmaya bakmak gerekiyor. İlki uyku homeostazı, yani bir nevi "depo" olarak çalışan ve uyku ihtiyacının biriktiği sistem. Uyanık kaldıkça uyku baskısı artar.
İkincisi sirkadiyen ritim, yani vücudun iç saati. Bu saat her gün ışık ve karanlık, sıcaklık değişimi, beslenme ve fiziksel aktivite ile ayarlanır. İki mekanizma birlikte çalışarak uygun zamanda uykuya dalmamızı sağlar.
Sorun, sabahları uzun süre yatmanın günün ilerleyen saatlerinde biriken uyku baskısını azaltabilmesi. Sonuçta akşam normal saatte uyku gelmeyebilir.
Yalnızca uyku zamanı değil, gün ışığını aldığımız an, yemek yediğimiz ve hareket ettiğimiz zaman da değişir. Tüm bunlar sirkadiyen ritmi etkileyebilir.
Böylece kendine özgü bir kısır döngü oluşur: Pazar günü geç yatılır, akşam daha geç uyunur ve Pazartesi yine saat 6'da kalkılır, yeterince dinlenilmemiş olarak.
"Bu her hafta saat dilimi değiştirmek gibi" diyor Oregon Üniversitesi Uyku Laboratuvarı'nın direktörü ve uyku psikoloğu Melinda Casement.
Telafi etmek her zaman kötü değil
Aşırı tembellik dikkatli kullanılmalı olsa da, özellikle çok kötü geçen bir geceden sonra ek uyku gerçek faydalar sağlayabilir.
Bilim insanları uykusuzluğun sağlık ve bilişsel işlevler üzerindeki etkisini hâlâ tam olarak açıklığa kavuşturuyor. Kontrollü deneyler ise tek bir çok kötü gecenin bile fizyolojik değişikliklere yol açabildiğini gösteriyor.
Yapılan araştırmalardan birinde bir gece boyunca sadece iki saat uyuyan katılımcılarda iki çeşit beyaz kan hücresinin sayısı artmıştı. Bu durum fizyolojik stres tepkisinin bir işareti olabilir.
Ardından katılımcıların bir kısmına sonraki gece sekiz saat uyuma imkânı verildi. Ancak göstergeleri tamamen başlangıç değerlerine dönmedi.
İkinci gece 10 saate kadar uyuyabilen kişilerde ise seviyeler neredeyse başlangıçtaki haline döndü. Bu durum, özellikle çok kötü bir geceden sonra ek uykunun bazı sonuçların en azından kısmen telafi edilebileceğini düşündürüyor.
Herkeste fayda görülmüyor
Tablo tek anlamlı değil. Büyük bir İngiliz araştırması hafta sonu uyku telafisi ile ölüm oranı ya da kardiyovasküler hastalıklar arasında bir bağlantı bulamadı. Araştırma hafta sonları daha uzun uyuyan kişilerde daha yüksek risk de tespit etmedi.
İşte bu yüzden bazı bilim insanları, ne kadar uyunursa uyunsun her gün aynı saatte kalkma zorunluluğu fikrini benimsemiyor.
"Elbette uykunuzu telafi etmelisiniz" diyor LMU Munich'teki Tıp Psikolojisi Enstitüsü'nde kronobiyoloji fahri profesörü Till Roenneberg.
Ne zaman dikkatli olunmalı?
Uzun uyuma ve erken yatmanın ters etki yapabileceği önemli bir grup var: uykusuzluk sorunu yaşayanlar.
Uykusuzluğun tedavisinde genellikle kötü bir geceden sonra erken yatmanın ve geç kalkmanın da kaçınılması önerilir. Bunun nedeni bu tür değişikliklerin ritmi daha da bozması ve uykuya dalmayı zorlaştırması.
Böylece herkes için aynı şekilde geçerli evrensel bir kural yok.
İyileşmeden fayda sağlarken iç saati karıştırmamak için ne kadar ek uykuya ihtiyaç olduğu sorusu hâlâ açık. Bu, bilim insanlarının aydınlatmaya çalıştığı bir sonraki soru.
