Enerji Bakanlığı Bakan Yardımcısı Dr. Lyubomira Gancheva, enerji stratejisinin hazırlanmasıyla eş zamanlı olarak, kritik hammaddeler de dahil olmak üzere doğal kaynaklar için ayrı bir program yürütüleceğini açıkladı.
Madencilik sektörü sakin ve istikrarlı görünüyor. 2025 yılında yine 4,3 milyar leva üretim gerçekleştirdi ancak büyük ve eski yataklar işletiliyor. Yeni mineral yataklarının aranması ve araştırılması konusunda durum nedir?
Dr. Lyubomira Gancheva: Şu an sektörün sakin olduğunu belirtiyorsunuz, ancak uzun yıllar boyunca özellikle Avrupa Birliği'nde inovasyonların ve yeni teknolojilerin Avrupa'nın ve dolayısıyla Bulgaristan'ın ekonomik büyümesini getireceğine dair güçlü bir inanç hakimdi. Madencilik sektörü ise "ömürünü doldurmuş" olarak görülüyordu. Oysa geçmişteki enerji krizlerinde ve değişen jeoekonomik koşullarda gördük ki ekonominin omurgası olan hammaddeler olmadan hem Avrupa hem de Bulgaristan güvenlik ve egemenlik kaybediyor. Şahsi kanaatim, madencilik sektörünün ulusal ekonominin ve ekonomik büyümenin temel sütunlarından biri olduğu yönünde. Bu nedenle sektör için çok daha kapsamlı bir vizyona ihtiyacımız var. Devletin önceliklerinden birinin, geleneksel ve yeni kaynaklar, kritik hammadde ve malzemeler de dahil olmak üzere madencilik sektörünün ve tüm doğal kaynakların geliştirilmesi olduğu net bir şekilde ifade edilmelidir.
Yeraltı zenginliklerinin aranması ve araştırılması için verilen izinlerde bir tür tıkanıklık yaşandığı görülüyor. Bunun nedeni nedir?
Dr. Lyubomira Gancheva: Göreve başladığımız ilk 100 gün içinde bakanlıktaki imtiyaz yönetimi sürecinin durumunu değerlendirdik ve hızlı, etkili iyileştirmelerin yapılabileceği noktaları tespit ettik. Gecikmeler yaşandı, bu tartışmasız bir gerçek. Bu gecikmelerin büyük kısmı nesnel nedenlerden kaynaklanıyordu. İlk adımımız en büyük ve kritik gecikmeleri tespit etmek ve tıkanıklığı gidermek oldu. Şu anda bakanlıkta işlenmemiş hiçbir başvuru bulunmuyor. Bu, tüm başvuruların tamamen sonuçlandığı anlamına gelmiyor; ancak yatırımcıların imtiyaz veya faaliyet başlatma süreçlerine ilişkin hiçbir talebinde zamanında geri bildirim almadığı bir durum olmadığını gururla söyleyebiliriz. Bu kulağa büyük bir başarı gibi gelmeyebilir, ancak iki-üç aylık bir süre için bu küçük bir ilerleme ve konuyu ciddiyetle ele alacağımızın göstergesidir.
Peki, sonraki adımlar neler?
Dr. Lyubomira Gancheva: Geçen çarşamba kabul edilen hükümet programında, madencilik sektörünün geliştirilmesinin temel önceliklerden biri olduğu açıkça yer alıyor. İlgili bakan yardımcısı olarak, yatırımcılara devletin bu yönde çalışacağına dair güven vermek için bu hedefin net bir şekilde konulması konusunda bizzat ısrar ettim. Hemen uygulanabilecek en kısa vadeli önlemlere başladık; bununla eş zamanlı olarak da kapsamlı bir program ve strateji geliştiriyoruz.
Ulusal Jeolojik Fon'un dijitalleştirilmesini öngörüyorsunuz.
Dr. Lyubomira Gancheva: Evet, sonbahar itibarıyla başlıyoruz. 21. yüzyılda bir fonu dijitalleştireceğimizi söylemek biraz garip gelebilir, ancak bu, sonraki stratejik adımları atabilmemiz için şart olan temel bir çalışma. Dijitalleştirme birkaç ay içinde tamamlanabilir ve süreci büyük ölçüde hızlandıracaktır. Çünkü şu anda veriler çoğunlukla kağıt üzerinde tutuluyor, bu da işlemleri ve bilgi alışverişini ciddi şekilde yavaşlatıyor. Bununla eş zamanlı olarak, arama, araştırma ve imtiyaz başvuruları sürecini de dijitalleştireceğiz. Bu, dijital jeolojik fondan farklı bir uygulama. Yatırımcı bir başvuru yaptığında kullanıcı adı ve şifre alacak, sürecin hangi aşamada olduğunu her an takip edebilecek. 2026 yılında hâlâ böyle bir sistemin olmaması kulağa garip gelebilir, ancak bunlar süreci kökten değiştirecek ve daha büyük bir reformun temeli olacak önemli kısa ve orta vadeli adımlardır.
Kritik hammaddeler konusunda ne öngörüyorsunuz?
Dr. Lyubomira Gancheva: Enerji stratejisinin hazırlanmasıyla paralel olarak, kritik hammaddeler de dahil olmak üzere doğal kaynakların geliştirilmesi için ayrı bir program hazırlanacak. Bu programda, süreci sadece başlatmakla kalmayıp, araştırma ve geliştirme çalışmalarını hızlandıracak farklı öncelikler ve yöntemler belirlenecek.
İş dünyası uzun süredir arama ve araştırma süreçleri için hızlı bir yol talep ediyor.
Dr. Lyubomira Gancheva: Evet, iş dünyasının gecikmelerden endişe duyması çok doğal. Çünkü büyük yatakların ömrü kademeli olarak tükeniyor, yeni yataklar ya yeterli değil ya da üzerindeki çalışmalar gecikiyor. Bu nedenle haziran ayında en büyük sektör kuruluşlarıyla görüşmelere başladık. Temmuz ayından itibaren, yaz sezonu olmasına rağmen, bakanlık uzmanlarımız madencilik sektörü kuruluşlarıyla ortaklaşa çalışıyor. Şu anda Yeraltı Zenginlikleri Yasası'nda idari süreçleri hızlandırmak, kolaylaştırmak ve mevcut engelleri kaldırmak için somut değişiklik teklifleri hazırlıyoruz. Yasa defalarca değiştirildi ve artık içinde bulunduğumuz koşullara tam olarak cevap vermiyor. Küçük bir değişiklik değil, kapsamlı bir reform öngörüyoruz. Amacımız bir yandan süreci kolaylaştırmak, diğer yandan devletin imtiyaz faaliyetlerinin raporlanması ve yürütülmesinde denetimi ve şeffaflığı artırmak.
Devlet ile yatırımcıların çıkarları arasındaki denge nasıl sağlanacak?
Dr. Lyubomira Gancheva: Örneğin imtiyaz ücretleri konusunda farklı görüşlerin olması gayet normaldir. Ancak yatırımcıları küstürmeden ulusal çıkarı da koruyacak bir orta yol bulmamız gerekiyor.
Yerel halkın tepkileri bu tür projeleri sık sık engelliyor. Bu konuda nasıl bir adım atacaksınız?
Dr. Lyubomira Gancheva: Bence gerginliğin büyük bir kısmı siyasi motivasyonlu ya da bilgi eksikliği ve korku aşılanmasından kaynaklanıyor. Siyasi nedenleri tamamen ortadan kaldıramayız. Ancak insanlar doğru bilgilendirildiğinde tutumların değişeceğine inanıyorum. Konuyu yıllardır takip ediyorum ve ülke genelinde birçok yerde gerginlik olduğunu görüyorum. Öte yandan, büyük enerji altyapılarının veya büyük imtiyaz sözleşmelerinin bulunduğu bölgelere baktığımızda en yüksek maaşların, en yüksek istihdamın ve en kapsamlı sosyal paketlerin orada olduğunu görüyoruz. İstisnalar var, ancak genel olarak yaşam standardı oldukça iyi. Bu yerleşim yerlerinin çevresel göstergelerinin mutlaka daha kötü olduğu da söylenemez. Her halükarda bu konuda bir diyalog eksikliği var, biz bu diyaloğu başlatacağız.
Hammadde ithalatı yüzde 11 arttı. Bu da bir gösterge.
Dr. Lyubomira Gancheva: Bunun nedeni, örneğin Afrika veya Asya gibi bölgelerde madencilik faaliyetinin devlet tarafından sübvanse edilmesi veya maliyetlerin önemli ölçüde daha düşük olması, dolayısıyla hammaddenin daha ucuz olması olabilir. Bulgaristan devleti sektörü aniden ve doğrudan sübvanse edemez. Ancak izinlerin verilme sürecini hızlandırır, imtiyaz faaliyetini kolaylaştırır ve öngörülebilirlik ile istikrar yaratırsak, sektör yatırımcılar için çok daha çekici hale gelebilir.
Sektördeki temel reformları, bu alandan sorumlu bakan yardımcısı olarak özetleyebilir misiniz?
Dr. Lyubomira Gancheva: İlk olarak Ulusal Jeolojik Fon'un dijitalleştirilmesi, ardından imtiyaz sürecinin çevrimiçi yönetimi geliyor. Bununla paralel olarak, 2050 yılına kadar Bulgar enerji sektörünün geliştirilmesine yönelik daha büyük enerji stratejisinin bir parçası olarak kritik hammaddelerin potansiyelinin değerlendirilmesine yönelik bir program hazırlıyoruz. Bu iddialı bir vizyon, ancak enerji sektöründe uzun vadeli düşünmek zorundayız.
Bulgaristan'da hangi kritik ve stratejik hammaddelerin, hangi nadir toprak elementlerinin bulunduğunu biliyor muyuz?
Dr. Lyubomira Gancheva: En büyük veri kaynağımız 1980'li yıllardan kalma. Son yıllarda bu veriler güncellendi ve farklı imkanlar araştırıldı. Bulgar Enerji Holding'in, Maritsa havzasındaki kömürün nadir toprak mineralleri açısından potansiyelini ölçmek için hâlâ devam eden bir projesi var. Şu ana kadar üç sondaj yapıldı ve ilk sonuçlar alındı. 12 sondaj daha yapılacak. Yıl sonuna kadar bu sondajlardan alınan numunelerin raporlanması tamamlanacak ve gelecek yılın ilkbaharında çalışmaya devam etmenin mantıklı olup olmadığı kesin olarak söylenebilecek. Sonuçlar çok iyimser değil, ancak uygulanabilir bir ekonomik iş modeli bulmak için bize fırsat veriyor. Proje Kuzey Dakota Üniversitesi ile ortaklaşa yürütülüyor. Kömürümüzün yapısı onlardan tamamen farklı, ancak açık ocak yöntemiyle çıkarıldığı için maliyetler daha düşük. Yüzde oranı çok yüksek olmasa da, faaliyetin ekonomik olarak gerekçelendirilmesi tamamen gerçekçi. Zaten madencilik sektörü, daha düşük tenörlü yataklar için bile teknolojik çözümler bulabileceğini kanıtlamış durumda.
Topraklarımızda, modern dünyada vazgeçilmez olan elementlerden neler var?
Dr. Lyubomira Gancheva: Topraklarımızda tungsten ve manganez yatakları var. Tungsten hem savunma sanayisinde hem de mikroelektronikte kullanılabiliyor. Manganez yatağı çelik ve batarya üretimi için büyük önem taşıyor. Sredna Gora ve Rodoplar'da bakır, altın, kurşun ve çinko çıkarımında köklü geleneklerimiz var. Bulgar cevherlerinde ayrıca teknolojide, havacılıkta ve savunma sanayisinde kullanılan germanyum, antimon, kadmiyum, tellür, selenyum, bizmut, galyum ve indiyum da bulunuyor. Yasada yapacağımız değişiklikte bu elementlere özel bir önem vermeyi planlıyoruz. Çünkü şu ana kadar çıkarılan diğer temel doğal kaynakların aksine bunlar odak noktamızda değildi.
