Eurostat’ın 5 Ağustos tarihli son verileri Bulgaristan’ı günlük tütün ve nikotin ürünü kullanımında yüzde 26,3 ile Avrupa Birliği’nde birinci sıraya koydu. Hoş olmayan ama hiç sürpriz olmayan bir hatırlatma daha. “24 часа”da ve ülkemizdeki çoğu medya kuruluşunda yeni Eurostat istatistiğini Bulgaristan’ın şampiyonluğuna yakışır başlıklarla verdik; AB’de günlük tütün ürünü kullanımında bir numarayız. Aynı grafikte İsveç’in yüzde 23,9 ile hemen ikinci sırada yer alması ise dikkat çekici.
İlk bakışta bu durum Bulgaristan, İsveç ve Norveç, Hırvatistan gibi ülkelerin benzer bir sağlık riski, toplumsal ve sağlık yüküyle karşı karşıya olduğu izlenimini yaratıyor. İşte tam bu noktada en ciddi kamusal tartışmalardan birinin doğru nabzını yakalayan nüans gizli. Tüm tütün ve nikotin ürünlerini istatistiksel amaçla tek bir soruda “Tütün veya nikotin ürünü kullanıyor musunuz?” diye toplamak matematiksel olarak doğru bir sonuç verse de sağlık açısından yanıltıcı olabiliyor. Sigara içmek ile sigara dışında tütün ve nikotin kullanımı aynı sağlık riski olarak görülemez. Bu alışkanlıklarla ilişkili hastalıkların görülme sıklığı, ölümleri ve yaşam süresi verileri iki ülkede çok farklı; avantaj İsveç’te.
İsveçliler ortalama 83-84 yaşına kadar yaşarken Bulgarlar 75-76 yaşına kadar yaşıyor.
Ölüm nedenleri de daha da ilginç. Kronik bulaşıcı olmayan hastalıkların ölümlerdeki payı Bulgaristan’da yüzde 80’in üzerinde, İsveç’te yüzde 85’in üzerinde. Erken ölümlere bakıldığında tablo değişiyor: bu hastalıklar nedeniyle erken ölüm Bulgaristan’da AB’nin en yüksekleri arasında, İsveç’te ise en düşükler arasında. Ülkemizde tüm ölümlerin yüzde 61’i dolaşım sistemi hastalıklarından kaynaklanıyor, İsveç’te bu oran yaklaşık yüzde 30. Akciğer kanseri de durumu çok net gösteriyor: İsveç Avrupa’da akciğer kanserinden ölüm oranının en düşük olduğu ülkelerden biri, Bulgaristan ise Birlik ortalamasının çok üzerinde bir yük taşıyor; oysa istatistiksel olarak iki ülke de tütün ve nikotin ürünlerinin toplam günlük kullanımında en yüksek seviyelere sahip.
Peki diğer sağlık risk faktörleri ne durumda?
Alkol önemli bir faktör ama iki ülke arasındaki tüketim farkı nispeten küçük. Evet, Bulgaristan kişi başına yılda 11,5 litre saf alkol tüketirken İsveç 8,8-9,0 litre civarında tüketiyor. Bu 2-3 litrelik fark, yaşam süresindeki yaklaşık sekiz yıllık farkı açıklamaya yetmez.
Obezite ve fazla kiloluluk da Bulgaristan ile İsveç arasında çok farklı mı? Farklar yine sınırlı. Bulgaristan’da nüfusun yaklaşık yüzde 55-60’ı fazla kilolu veya obez, İsveç’te bu oran yüzde 50-55. Her iki ülke için de oran AB ortalaması olan yaklaşık yüzde 51’e yakın. Sadece obeziteye bakıldığında fark biraz daha belirgin: Bulgaristan’da yüzde 24, İsveç’te yaklaşık yüzde 19.
Üç temel risk faktörünün verileri aslında ne söylüyor?
Nikotin: Toplam tütün ve nikotin ürünlerinden günlük nikotin tüketimi benzer. Bulgaristan sigara içiminde en yüksek seviyeye sahip, yaklaşık yüzde 37; İsveç ise en düşük seviyede, yaklaşık yüzde 5. İsveç’te dumansız nikotin ürünleri kullanımı belirgin, yaklaşık yüzde 19-20’si snus, nikotin poşeti kullanıyor; Bulgaristan’da bu oran yaklaşık yüzde 1. Elektronik sigara kullanımı her iki ülkede de son Eurostat 2024 verilerine göre yaklaşık yüzde 1-2.
Alkol: Bulgaristan ve İsveç’in tüketim hacmi benzer ve her ikisi de AB ortalamasının üzerinde.
Fazla kiloluluk ve obezite: Fazla kiloluluk açısından parametreler benzer; Bulgaristan’da obezite oranı yaklaşık yüzde 23-24 ile biraz daha yüksek, ancak İsveç’teki yüzde 18-19 ile karşılaştırıldığında dramatik bir fark yok.
İsveç modeli ve Bulgar modeli
Nikotin kullanımı sigara içmekle aynı şey değil. İsveç’te nikotin kullanımının büyük bölümü dumansız ürünlerle gerçekleşiyor, Bulgaristan’da nikotin kullanımı hâlâ ağırlıklı olarak sigara içmeye bağlı. İki ülkede de benzer bir kesim tütün veya nikotin kullanıyor ama kullanılan ürünlerin sağlık riski profili farklı.
Koruyucu sağlık: nüfus sağlığı için büyük bir etken
İsveç Avrupa’nın önleme, koruyucu sağlık, aşılama ve tarama alanındaki liderlerinden biri. İsveç verileri şöyle: mamografi yüzde 83 kadın, rahim ağzı kanseri taraması yüzde 78, kolorektal kanser taraması yüzde 65, yaşlı yetişkinlerde grip aşısı yüzde 69. Bulgaristan için bu tür yüksek başarılar hâlâ çok uzak; örneğin 65 yaş üstü nüfusun sadece yüzde 10’u grip aşısı oluyor. Bu göstergeler İsveç’te önlenebilir ölümlerin daha düşük olmasına ve daha iyi sağlık sonuçlarına katkı sağlıyor.
İstatistiksel veriler değerlidir ama kritik yorumlanması daha önemlidir. Tüm tütün ve nikotin ürünleri tek bir kategori olarak sunulduğunda yanlış sonuçlara yol açma riski var. Toplam tütün ve nikotin ürünü kullanımında benzer seviyelere sahip olmalarına rağmen İsveç daha uzun yaşam, daha düşük önlenebilir ölüm ve tütünle ilişkili hastalıklarda çok daha iyi göstergelere sahip. Bu nedenle kamu politikaları insanların hangi nikotin ve tütün ürünlerini kullandığına bakmalı; gerçek sağlık riski ancak böyle anlaşılır. Aksi halde istatistik önemli farkları açıklamak yerine gizleyebilir.
Yüksek düzeyde koruyucu sağlık ve tarama, hastalıkların daha erken teşhis edilmesini ve daha başarılı tedaviyi sağlıyor. Bulgaristan’da bu kavramlar iyi biliniyor ama hâlâ stratejilerde, planlarda, programlarda kalıyor ve iyi niyet beyanı olarak kalıyor; İsveç modelinde ise bu uygulamalar gerçek hayatta yaşanıyor.
