2020 – 2026 Haziran döneminde yürütülen sosyal politika ile savunmasız grupların korunması iyileşiyor ancak tüm devlet bütçesi ve Konsolide Mali Program üzerinde yansıyan bir mali risk yaratılıyor.
Bu, Bulgaristan Sayıştayı’nın Çalışma ve Sosyal Politika Bakanlığı bütçesinden yapılan sosyal ödemeler ile Ulusal Sigorta Enstitüsü’ndeki devlet sosyal sigortası bütçesi denetiminin sonucudur.
Denetçiler, sosyal önlemlerin sosyal ödemelerde gayri safi yurt içi hasıla ve devlet gelirlerinin temposunu aşan önemli bir artışa yol açtığı sonucuna varıyor.
Denetim döneminin 6,5 yılı boyunca 7,4 milyar euro tutarında ödeme yapıldı ve 5 milyondan fazla vaka/kişi desteklendi; ortalama aylık olarak yaklaşık 765 bin vaka/kişi desteklendi. Engelliler Yasası ve Kişisel Yardım Yasası en büyük mali kaynağı topluyor – toplam yaklaşık 4,4 milyar euro.
Sosyal ödemeler için harcamalarda artış var ve bunların temposu ile devletin temel gelirleri arasında ciddi bir uyuşmazlık bulunuyor. Bu dengesizlik geçici bir ekonomik krizin sonucu değil, uygulanan dinamik makro göstergelerle normatif olarak belirlenmiş durumda. Bunlardan bazıları Çalışma ve Sosyal Politika Bakanlığı bütçesi üzerinde en büyük etkiye sahip. Sosyal ödemeler için harcamalarda artış var ve bunların temposu ile devletin temel gelirleri arasında ciddi bir uyuşmazlık bulunuyor. Bu dengesizlik geçici bir ekonomik krizin sonucu değil, uygulanan dinamik makro göstergelerle normatif olarak belirlenmiş durumda. Bunlardan bazıları Çalışma ve Sosyal Politika Bakanlığı bütçesi üzerinde en büyük etkiye sahip.
Sosyal yardımların tutarının belirlenmesine ilişkin normatif değişiklik, kümülatif mali etki açısından en güçlü olanı, 2023 Haziran ayında yapılan reformdur. Temeli değiştirildi – garanti edilen asgari gelirden, Bakanlar Kurulu kararnamesiyle her yıl belirlenen “yoksulluk sınırı”na geçildi.
Böylece yardımların hesaplanmasında kullanılan taban 2023 yılında 75 leva’dan 504 leva’ya yükseldi (%572) ve 2026 yılında 764 leva’ya, yani 390 euro’nun üzerinde ulaştı; bu da hak sahibi kişilerin kapsamını otomatik olarak genişletti ve harcamalarda patlayıcı bir artışa yol açtı.
Bu normatif değişiklik, Sosyal Yardım Yasası kapsamındaki aylık yardımların toplam ödenen yardımlarda %110’luk bir artışa yol açtı ve 2025 yılında 145 milyon leva’ya ulaştı. Bu normatif değişiklik, Sosyal Yardım Yasası kapsamındaki aylık yardımların toplam ödenen yardımlarda %110’luk bir artışa yol açtı ve 2025 yılında 145 milyon leva’ya ulaştı.
Sosyal ve kişisel asistanların ücretlerinin ülke genelindeki asgari ücretle bağlanması bu sosyal ödemeleri dinamik olarak artan bir harcama haline getiriyor. 2020 – 2026 döneminde asgari ücret ikiye katlandı; bu da asistan ücretleri için harcamaların 2020’de 202 milyon leva’dan 2025’te 1,3 milyar leva’ya yükselmesine ve bu tutarların ödenmesi için sürekli bir açık yaratılmasına, merkezi bütçeden olağanüstü transferler gerektirmesine yol açtı.
2023 yılında 1. ve 8. sınıftaki öğrenciler için tek seferlik yardımda gelir kriterinin kaldırılması ve tüm öğrencilerin 4. sınıfa kadar dahil edilmesi bütçeyi kayıtlı öğrenci sayısına bağımlı hale getirdi ve devletin aile gelirleri yoluyla bu ödemeleri mali olarak düzenleme olanağını ortadan kaldırdı. Öğrenci yardımları için harcamalar neredeyse 9 kat arttı (2020’de 9,47 milyon leva’dan 2025’te 73,31 milyon leva’ya).
Ulusal Sigorta Enstitüsü’ndeki devlet sosyal sigortası bütçesi üzerinde etkili olan normatif değişiklikler, maksimum ve minimum sigorta gelirindeki değişiklikler, emeklilik formülündeki değişiklikler ve yardımların belirlenme şeklidir.
Bu normatif değişiklikler iki yönlü etki yaratıyor: bir yandan sosyal koruma ve nüfusun yaşam standardını önemli ölçüde iyileştiriyor, diğer yandan devlet sosyal sigortasının mali özerkliğini – kendi gelirlerine güvenme yeteneğini – kötüleştiriyor ve devlet bütçesi üzerinde ciddi mali baskı oluşturuyor. Böylece devlet sosyal sigortası bütçesi artan kronik açık rejimine geçiyor ve ödemelerin %45’inden fazlasının merkezi bütçedeki vergi gelirleriyle karşılanması gerekiyor.
Bulgaristan’daki sigorta sisteminin temel gelir kaynakları zorunlu sigorta primleridir (işverenler, çalışanlar ve kendi hesabına çalışanlar tarafından ödenir).
Sigorta primlerinden elde edilen gelirler neredeyse ikiye katlandı – 2020’de 7,88 milyar leva’dan 2025’te 14,87 milyar leva’ya – bu durum ekonomik büyümeden değil, minimum sigorta gelirindeki artış, asgari ücret ve enflasyondan kaynaklanıyor.
Minimum sigorta gelirindeki artış, 2023’ten itibaren asgari ücretin belirlenmesinde uygulanan otomatik mekanizma (12 ay için ortalama brüt ücretin %50’si) ile artıyor. Sigortalılar ve kendi hesabına çalışanlar için artış yaklaşık %77. Minimum sigorta gelirindeki artış, işsizlik, hastalık ve doğum yardımlarının hesaplanmasında temel olduğu için devlet sosyal sigortası bütçesinin harcama kısmı üzerinde etki yaratıyor.
Maksimum sigorta geliri minimuma göre iki kat daha yavaş artıyor; 2025’te 4.130 leva’ya üç katına çıkmasına rağmen %37,7 arttı ve birikmiş %41,3 enflasyonun ve ortalama ücretin piyasa temposunun gerisinde kaldı. Bu durum yüksek gelirlerden elde edilen mali potansiyeli sınırlıyor.
2020-2025 döneminde sigortalı kişi sayısı sadece %6,4 arttı.
Devlet sosyal sigortasının konsolide harcamaları neredeyse iki katına çıktı – 2020’de 14,28 milyar leva’dan 2025’te 27,28 milyar leva’ya, yani %91 artış. 2026 için yaklaşık 30 milyar leva’ya ulaşması öngörülüyor. Devlet sosyal sigortasının konsolide harcamaları neredeyse iki katına çıktı – 2020’de 14,28 milyar leva’dan 2025’te 27,28 milyar leva’ya, yani %91 artış. 2026 için yaklaşık 30 milyar leva’ya ulaşması öngörülüyor.
Harcamaların gelirleri aşan artışı nedeniyle harcamaların sigorta primleriyle karşılanma oranı 2020’de %59,9’dan 2025’te %54,9’a düştü ve devlet sosyal sigortası 2025 için 12 milyar leva’nın üzerinde, yani %45’ten fazla tutarla merkezi bütçeye bağımlı hale geldi.
Bulgaristan’daki sigorta sisteminin temel gelir kaynakları zorunlu sigorta primleridir (işverenler, çalışanlar ve kendi hesabına çalışanlar tarafından ödenir).
Sigorta primlerinden elde edilen gelirler neredeyse ikiye katlandı – 2020’de 7,88 milyar leva’dan 2025’te 14,87 milyar leva’ya – bu durum ekonomik büyümeden değil, minimum sigorta gelirindeki artış, asgari ücret ve enflasyondan kaynaklanıyor.
Minimum sigorta gelirindeki artış, 2023’ten itibaren asgari ücretin belirlenmesinde uygulanan otomatik mekanizma (12 ay için ortalama brüt ücretin %50’si) ile artıyor. Sigortalılar ve kendi hesabına çalışanlar için artış yaklaşık %77. Minimum sigorta gelirindeki artış, işsizlik, hastalık ve doğum yardımlarının hesaplanmasında temel olduğu için devlet sosyal sigortası bütçesinin harcama kısmı üzerinde etki yaratıyor.
Maksimum sigorta geliri minimuma göre iki kat daha yavaş artıyor; 2025’te 4.130 leva’ya üç katına çıkmasına rağmen %37,7 arttı ve birikmiş %41,3 enflasyonun ve ortalama ücretin piyasa temposunun gerisinde kaldı. Bu durum yüksek gelirlerden elde edilen mali potansiyeli sınırlıyor.
2020-2025 döneminde sigortalı kişi sayısı sadece %6,4 arttı. 2020-2025 döneminde sigortalı kişi sayısı sadece %6,4 arttı.
Devlet sosyal sigortasının konsolide harcamaları neredeyse iki katına çıktı – 2020’de 14,28 milyar leva’dan 2025’te 27,28 milyar leva’ya, yani %91 artış. 2026 için yaklaşık 30 milyar leva’ya ulaşması öngörülüyor. Harcamaların gelirleri aşan artışı nedeniyle harcamaların sigorta primleriyle karşılanma oranı 2020’de %59,9’dan 2025’te %54,9’a düştü ve devlet sosyal sigortası 2025 için 12 milyar leva’nın üzerinde, yani %45’ten fazla tutarla merkezi bütçeye bağımlı hale geldi.
Emeklilik formülündeki normatif değişiklikler ve yardımların belirlenme şekli, bu sosyal ödemeler için harcamaların gelirleri 17 puan üzerinde aşmasının nedenidir.
Böylece denetlenen dönemde devlet sosyal sigortası bütçesindeki açık yaklaşık iki katına çıktı.
Emeklilik harcamaları sigorta gelirlerinden çok daha hızlı tempoda artıyor; bu durum devlet sosyal sigortası bütçesinin her yıl devlet bütçesinden artan transferlerle dengelenmesini gerektiriyor.
Emeklilik harcamaları devlet sosyal sigortası bütçesinde baskın; payları toplam harcamalar içindeki oranı 2020’de %78’den 30.06.2026 itibarıyla %89’a yükseldi; bu durumun nedeni:
– 2021 Aralık’tan itibaren bir yıl hizmetin ağırlığının 1,35’e yükseltilmesi tüm emekliliklerin otomatik yeniden hesaplanmasına yol açtı ve 2022 için 449,1 milyon leva harcama etkisi yarattı;
– Temmuz 2022’de emekliliklere COVID-19 eklerinin entegre edilmesi, geçici 60 leva sosyal yardımların temel ömür boyu tabana birleştirilmesiyle gerçekleşti. Bu etki kalıcı hale geldi, çünkü sonraki “İsviçre kuralı”na göre indekslemeler artık %6,1 yerine %10 daha yüksek bir taban üzerinden hesaplanıyor;
– Ekim 2022’de eski emekliliklerin büyük ölçekli yeniden hesaplanması (1 Ekim 2022 tarihli 3. Önlem), 928 bin kişiyi etkiledi ve her bir sonraki yıl için 1 milyar leva’nın üzerinde kalıcı ek harcama yarattı;
– Asgari emekliliğin dönem boyunca yaklaşık %188 artması, iş faaliyeti emekliliklerinin yıllık güncellenmesi için değiştirilmiş kuralın uygulanmasına yol açtı. Bu süreç ortalama emeklilik tutarındaki kümülatif artışın %155’ini önemli ölçüde aştı. Böylece Bulgaristan’daki emeklilerin %45,3’ü asgari emekli maaşı alıyor; bu durum gerçek sigorta katkılarını anlamsız kılıyor ve insanların gerçek gelirler üzerinden sigortalanmasını caydırıyor.
Ocak 2024’ten itibaren hastalık yardımlarının ödenmesinde yapılan değişiklik, işverenin ödemesi gereken gün sayısını 3’ten 2’ye indirdi ve üçüncü günün yükünü devlet sosyal sigortasına aktardı. Bu durum geçici iş göremezlik için harcamaları bir yılda %31’den fazla artırdı ve 2025 için bir önceki yıla göre %13 daha fazla artış getirdi.
