Bir parkta veya müzik festivalinde amaçsızca yürüdüğünüzü hayal edin. Sizce daha sık hangi yöne, sağa mı yoksa sola mı dönüyorsunuz? Uluslararası bir araştırma ekibi tam olarak bu sorunun cevabını aradı. Daha önce Kovid-19 salgını sırasında sosyal mesafe üzerine yaptıkları bir çalışmanın ardından bilim insanları, beklenmedik bir şekilde hareketlerimizin sandığımız kadar rastgele olmadığını keşfetti. Bu kez araştırmacılar, farklı yaş gruplarını, kültürel ortamları ve mekanları inceleyerek özellikle döndüğümüz yön üzerine odaklandı. Ortaya çıkan sonuç yine şaşırtıcıydı: İnsanlar saat yönünün tersine, yani sola dönmeye belirgin bir eğilim gösteriyor.
Bu durum tespit edildikten sonra akla başka bir soru geldi: Bu eğilim neden var? Araştırmacılar bu sorunun cevabını bulmak için İspanya ve Japonya'da farklı insan gruplarıyla ve çeşitli koşullarda deneyler gerçekleştirdi. Katılımcıların bir kısmı kapalı alanlarda, diğerleri ise açık havada hareket etti. Bazı deneylerde insanlar yayalarla çevriliyken, bazılarında ise yalnızdılar. Bilim insanları "Nature" dergisinde yayımlanan makalelerinde, tüm bu durumlarda saat yönünün tersine hareket etme tercihinin korunduğunu belirtiyor.
Çalışma sırasında Tokyo Üniversitesi'nde görev yapan mühendis Claudio Feliciani konuyla ilgili şunları söylüyor: "Bu durum tamamen beklenmedikti. Çünkü en azından içgüdüsel olarak, insanlar amaçsızca yürürken ihtiyaçlarına göre yön değiştirdikleri ve ortada net bir ortak tercih yönü olmadığı varsayılır. Ancak diğer tüm koşullar eşit olduğunda, insanların saat yönünün tersine, saat yönüne değil, döndüklerine dair net ve ölçülebilir bir eğilim gözlemlendi."
İlk deney İspanya'da, 50 kişinin 5 metre yarıçaplı dairesel bir arenada serbestçe hareket etmesiyle gerçekleştirildi. Araştırmacılar öncelikle her katılımcının genel olarak sağa mı yoksa sola mı dönmeyi tercih ettiğini kontrol etti. Ardından farklı sayıda insandan ve sağa dönmeyi tercih eden katılımcıların farklı sayılardan oluştuğu ayrı gruplar oluşturdular. Grupların hareket yönünü tam olarak bu kişisel tercihler belirliyor olsaydı, sonuçların grup yapısına göre değişmesi gerekirdi. Ancak böyle bir şey olmadı. Katılımcı sayısına ve dönmeyi tercih ettikleri yöne bakılmaksızın, gruplar yine saat yönünün tersine hareket etme eğilimi gösterdi. Tüm katılımcılar sağa dönmeyi tercih ettiğinde bile sola dönme hareketi devam etti. Aynı durum sadece solaklardan oluşan bir grupta da gözlemlendi. Bunun üzerine araştırmacılar, arenanın duvarlarının bir etkisi olup olmadığını kontrol etmeye karar verdi. Bu amaçla İspanya'da bir okul bahçesinde, 13-14 yaşlarındaki 107 gencin katıldığı başka bir deney daha yaptılar. Bu kez alan açıktı ve yaklaşık 50'ye 60 metre boyutlarındaydı, yani yayalar pratikte sınırlarla kısıtlanmıyordu. Burada da saat yönünün tersine hareket devam etti.
Sırada başka bir önemli test vardı, ancak bu kez Japonya'da. Bunun nedeni, Japonya'da insanların genellikle soldan birbirlerinin yanından geçmesi, İspanya ve diğer birçok Avrupa ülkesinde ise karşılaşma anında daha çok sağa kayılmasıydı. Saat yönünün tersine hareketin arkasında çarpışmalardan kaçınma şeklimiz yatıyorsa, Japonya araştırmacılara bu hipotezi test etme fırsatı sunacaktı. Ancak orada da sola yürüme eğilimi korundu. Bir başka ilginç sonuç daha ortaya çıktı. Araştırmacılar, bir öğretmenin piyano çaldığı sırada 6 yaş altı çocukların bir odada serbestçe koştuğu Japon anaokulundan da verileri analiz etti. Çocuklara hangi yöne hareket etmeleri gerektiğine dair hiçbir talimat verilmedi. Çocuklarda saat yönünün tersine dönme eğilimi çok daha belirgindi. Küçük çocukların hareketi o kadar senkronizeydi ki, pratikte kararlı bir daire oluşturup aynı yönde hareket ediyorlardı.
Peki tüm bunlar sadece çevrenin etkisinin bir sonucu olabilir mi? Bunu test etmek için bilim insanları, kapalı bir alanda tamamen yalnız hareket eden 209 kişiyle son bir kilit deney gerçekleştirdi. Böylece kimse başka birinin hareket yönünü kopyalayamaz veya kalabalığın davranışına tepki veremezdi. Sonuç yine aynıydı. Bireysel düzeyde de sola yürüme tercihi ortaya çıktı. İstatistiksel analiz, bunun rastgele bir sonuç değil, gerçek bir eğilim olduğunu doğruladı. Araştırmacılar ayrıca bunun baskın sağ veya sol el, sağ veya sol ayak tercihi ile kadın ve erkekler gibi bireysel özelliklerle bağlantılı olup olmadığını da kontrol etti. Bilim insanları görmenin bir rolü oynayıp oynamadığını da inceledi, ancak gruplar arasında anlamlı bir fark bulamadı.
Feliciani, "Muhtemelen neden gözlerle ilgili değil, çünkü katılımcıların sol veya sağ gözünü kapatmayı denedik ve eğilim aynı kaldı" diyor. Neden, kalabalığın bir parçası olmamıza, etrafımızdaki duvarlara, diğer yayalardan kaçınma şeklimize veya kişinin hangi el, ayak veya gözünün baskın olduğuna bağlı görünmüyor. Genel olarak farklı testlerde, saat yönünün tersine harekete yönelik orta dereceli ama anlamlı bir eğilim korundu. Olayın nedeni konusunda henüz kesin bir cevap yok, ancak araştırma birkaç olasılığı eledi. Yazarlara göre neden, hareket etme şeklimizle ilgili olabilir, ancak bu konuda henüz kesin konuşmuyorlar.
Bilim insanları, "Bazı insanlar bize bunun Coriolis kuvveti (Dünya'nın dönüşünün neden olduğu hava, su ve diğer nesnelerin hareketindeki sapma) veya gezegenin manyetik alanı gibi büyük ölçekli olaylarla ilgili olup olamayacağını sordu, ancak şu ana kadar belirleyebildiklerimiz göz önüne alındığında bu pek olası görünmüyor" diye düşünüyor.
Sağa değil de sola hareket etme eğilimi en çarpıcı bilimsel buluş gibi görünmeyebilir, ancak bu keşfin bina ve alan tasarımından tahliye çıkışlarının planlanmasına kadar birçok farklı alanda uygulamaları var. Havaalanları, müzeler, tren istasyonları, alışveriş merkezleri ve stadyum önündeki alanlar gibi yerler, özellikle büyük kalabalıklar oluştuğunda, hareketteki bu fark edilmez tercihlerden etkilenebiliyor. Sonuçlar dikkate alınırsa tahliye rotaları daha etkili bir şekilde tasarlanabilir.
Feliciani, "Bazı sporlarla ilgili ilginç paralellikler var. Bazı koşu ve sürüş yarışları her zaman, ancak net bir neden olmaksızın, saat yönünün tersini takip eden pistlerde yapılıyor. Ancak bu başka bir araştırmanın konusu" diye ekliyor.
Bir sonraki adımlar, bu eğilimin farklı motor becerilere sahip insanlarda da korunup korunmadığının araştırılmasını içerebilir. Araştırmacılar ayrıca, katılımcıların ne gördüğü ve hissettiği üzerinde daha hassas kontrol sağlamasına izin verdiği için sanal gerçeklik deneylerinin faydalı olabileceğini düşünüyor. Ekip ayrıca diğer hayvanlarda saat yönünde veya saat yönünün tersine hareket etme eğilimi olup olmadığını da belirlemek istiyor. Şimdiye kadar sadece birkaç çalışma böyle bir fenomen buldu. Örneğin, bilinmeyen yuvaları keşfeden karıncalarda.
Feliciani sözlerini şöyle tamamlıyor: "Sonuçlarımız küçük ve önemsiz bir keşif gibi görünebilir, ancak doğada hareketle ilgili çoğu fenomen, hayvanların genellikle belirli bir yöne tercih olmadan hareket ettiğini gösteriyor. İnsanlarda bulduğumuz bu güçlü eğilim, biyomekanik düzeyde bir asimetrinin varlığına işaret ediyor."
