Kostenets'e sadece 15 kilometre uzaklıkta ve Trakya otoyoluna yakın bir konumda, Bulgaristan'ın en önemli tarihi simgelerinden biri olan Trajan Kapısı (diğer adıyla Stenos) kalesi yükseliyor. Burası tarih, arkeoloji ve dağ yürüyüşü sevenleri cezbediyor, ancak bin yıldan fazla bir süre önce kıtanın en önemli yollarından birinin kilit bekçisiydi.
Arkeolojik araştırmalar bölgenin Tunç ve Demir Çağları'nda yerleşim gördüğünü gösteriyor. Daha sonra burada, ünlü Roma yolu Via Diagonalis'in geçtiği stratejik Succi Geçidi şekillendi.
Romalılar bu hayati rotayı korumak için bir tahkimat sistemi inşa ettiler. Bunun bir parçası da geçidi ve çevreyi mükemmel gören kayalık bir tepede bulunan Stenos Kalesi'dir. Arkeolojik veriler bugünkü yapının MS 4. yüzyıl sonlarında İmparator I. Theodosius döneminde inşa edildiğini gösteriyor.
İlginç bir bilgi: Modern adı 'Trajan Kapısı' aslında Roma İmparatoru Trajan ile ilgili değil. Tarihçiler karışıklığın, Trajan'ın çok daha sonra (98-117 yılları arasında) hüküm sürmesine rağmen, 15. yüzyıldan kalma bir Antonius Bonfinius vakayinamesinden kaynaklandığını düşünüyor.
Kaledeki en ilginç keşifler arasında su temini için gizli bir tünel bulunuyor. Tünel, tahkimatın kuzey kesiminden başlayıp surların dışındaki bir su kaynağına çıkıyordu – uzun süreli bir kuşatma sırasında hayati önem taşıyan bir yapı. Bir kısmı yıkılmış olsa da kalıntılar inşaatçıların yüksek mühendislik becerisine tanıklık ediyor.
Arkeologlar ayrıca geç antik dönem seramikleri, buğday ve un depolamak için doliumlar, tahıl öğütmek için havanelleri, Latince yazıtlar ve Bizans İmparatorları I. Anastasius ile I. Justinianus dönemine ait çok sayıda bronz sikke keşfetti.
Trajan Kapısı'nın en büyük ünü ise Bulgar Ortaçağı'nın en önemli olaylarından birinden geliyor. MS 986'da Bizans İmparatoru II. Basileios, Bulgaristan'a karşı büyük bir sefer düzenledi. Sredets'i (Sofya) yirmi günlük başarısız bir kuşatmanın ardından geri çekilmek zorunda kaldı. Dönüşte ordusu Trajan Kapısı geçidine girdi ve burada 17 Ağustos'ta Çar Samuil'in kuvvetleri iyi hazırlanmış bir pusu kurdu.
Geçidin dar boğazlarında Bizanslılar tarihlerinin en ağır yenilgilerinden birini yaşadı. Ordunun büyük bir kısmı yok edildi ve II. Basileios büyük zorluklarla kurtulmayı başardı. Zafer, Bulgaristan'ın konumunu güçlendirdi ve Birinci Bulgar İmparatorluğu'nun en şanlı askeri başarılarından biri olarak kaldı.
Trajan Kapısı olayları, Diyakoz Leo, İoannis Skilicis ve Georgios Kedrenos gibi birçok ortaçağ vakayinamecisi tarafından anlatılmaktadır. Büyük zaferin anısı, ünlü Bitola Yazıtı (Çar İvan Vladislav'ın) ile de ölümsüzleştirilmiştir.
Bugün Trajan Kapısı, Trak yerleşimcilerden Roma lejyonlarına ve Bulgar hükümdarlarının kahramanlık zaferlerine kadar yüzyılların anısını yaşatmaya devam ediyor, ziyaretçilerin gözünde geçmişi canlandıran yerlerden biri haline geliyor.
