Romanya, ilaç devi Pfizer'in Belçika mahkemesi kararıyla yüz milyonlarca euroluk hava trafiği gelirini bloke etmesi sonucu benzeri görülmemiş bir uluslararası krizle karşı karşıya kaldı.
Romanya Hava Trafik Hizmetleri İdaresi (ROMATSA), Avrupa Hava Kontrol Ajansı Eurocontrol tarafından mali hesaplarına tam bir bloke konulduğu konusunda resmen bilgilendirildi. Bu sürpriz darbe, Romanya'nın Amerikan ilaç devi Pfizer'e karşı kaybettiği ağır bir davanın doğrudan sonucudur. İcra süreci, küresel pandemi döneminde sipariş edilen ancak ödenmeyen ve satın alınmayan büyük miktardaki COVID-19 aşıları nedeniyle başlatıldı.
Bu benzeri görülmemiş durum, Pfizer'in 2023 yılında Brüksel'de Romanya ve Polonya hükümetlerine karşı büyük çaplı davalar açmasıyla başladı. Şirket, her iki ülkenin de Avrupa Komisyonu tarafından üye devletler adına imzalanan aşı tedarik anlaşmalarına sıkı sıkıya uymasını talep ediyordu. Bu yılın nisan ayında Belçika mahkemesi, ilaç şirketi lehine kesin bir karar vererek Bükreş ve Varşova'nın, almayı reddettikleri ve ödemedikleri aşılar için toplam 1,9 milyar euro ödemesine hükmetti.
Sadece Romanya için nihai fatura 3,42 milyar ley (yaklaşık 650 milyon euro) olarak belirlendi. Bu meblağa icra memurları tarafından 18,5 milyon euro ek yasal masraf da eklendi. Geçen ay Romanya Sağlık Bakanlığı'na, borcun iki ay içinde ödenmesi için resmi bir ültimatom verilmişti. Ancak yanıt alınamaması üzerine Pfizer son aşamaya geçti.
Pfizer'in avukatları ve Belçika'daki icra memuru, Romanya dışında kolayca alıkonulup takip edilebilecek varlıklara yönelerek son derece kurnazca ve agresif bir adım attı. İhtiyati tedbirleri doğrudan Eurocontrol aracılığıyla uyguladılar. Eurocontrol, uluslararası havayolu şirketlerinin uçakları Romanya hava sahasını kullandığında ücretleri toplayan Avrupa kuruluşudur. Bu fonlar, hava seyrüsefer hizmetleri karşılığında ROMATSA'nın hesaplarına aktarılacağına, artık otomatik olarak yönlendirilip alıkonuluyor.
ROMATSA, bu ücretlerden yılda yaklaşık 300 milyon euro elde ederken, Pfizer'e olan borcun iki katı (650 milyon euro) olması nedeniyle hesaplar uzun bir süre neredeyse boş kalacak. Yetkililer, ROMATSA'nın davada taraf olmadığını, sadece Romanya devletine ait paralar nedeniyle rehin alındığını belirtti.
Geçici Romanya Başbakanı Ilie Bolojan, krizden çıkış için bir kurtarma planı görüşmek üzere acil hükümet toplantısı çağrısı yaptı. Bolojan, devlet avukatlarının önümüzdeki hafta Belçika mahkemesinde blokaja resmen itiraz edeceğini açıkladı. Bu arada Bükreş, Pfizer yönetimiyle bütçeye uygun bir ödeme planı ve erteleme için gizli ve son derece zorlu müzakereler yürütüyor. Ayrıntılar şimdilik sıkı bir şekilde gizli tutuluyor.
Başbakan Bolojan ve Maliye Bakanı Alexandru Nazare, bu mali skandalın ülkedeki uçuş güvenliğini ve yönetimini hiçbir şekilde tehlikeye atmayacağı konusunda halka kesin güvence verdi. Hava trafik yetkilileri, hukuk mücadelesi sürerken normal şekilde çalışmaya devam edecek.
Dikkat çekici bir gelişme olarak, Nisan ayında Romanya'nın, borcu kanser hastaları ve nadir hastalıkları olan kişilere yönelik diğer yenilikçi ilaçların tedarikiyle takas etmek gibi alışılmadık bir barter teklifinde bulunduğu ortaya çıktı. Ancak Pfizer'in cebri blokajı, ilaç devinin nakit para konusunda ısrarcı olduğunu gösteriyor.
