Ukrayna'nın saldırıları Rusların uydu iletişim sistemi planlarını yavaşlatıyor
Haziran'da Rus askerleri, Ukrayna silahlı kuvvetlerinin Starlink uydu sistemiyle yönetilen ağır dronları malzeme taşıma için kullandığını belirterek Cumhurbaşkanı Vladimir Putin'e şikayette bulundu.
Şubat ayına kadar Rus silahlı kuvvetleri de, yasa dışı olarak, Elon Musk'ın şirketine ait antenleri kullanıyordu. Ukrayna yönetiminin talebi üzerine Starlink bu cihazları devre dışı bıraktı. Putin Rusya'nın benzer bir sisteme sahip olduğunu temin etti. Muhtemelen düşük yörüngeli uydu takımyıldızı "Рассвет"ten bahsediyordu (Bulgarca "Изгрев", Amerikalılar buna Rassvet diyor). Starlink gibi yüksek hızlı internet dağıtımı için tasarlanmış.
Bu cihazların ilk büyük grubu ilkbaharda yörüngeye fırlatıldı. 2027'de sayılarının birkaç yüze ulaşması beklendiğinde proje yöneticileri ticari işletmeye başlamayı vaat ediyor.
Uydu iletişimi, yani uzaydaki bir röle aracılığıyla bağlantı, birkaç şekilde sağlanabilir. 20. yüzyılın ikinci yarısında en popüler yöntem röleyi jeostasyoner yörüngeye yerleştirmekti. Bu durumda uydu, yaklaşık 36.000 kilometre yükseklikte dairesel ekvatoral bir yörüngeye konur. Orada uydunun yörünge hızı Dünya'nın günlük dönüşüne karşılık gelir. Bu nedenle Dünya'daki bir gözlemci açısından uydu gökyüzünde aynı yerde "asılı" kalır.
Bu çok kullanışlıdır. Jeostasyoner yörüngedeki bir röle, uydunun üzerinde bulunduğu yarım küredeki hemen her noktaya sinyal alıp gönderebilir. Ancak dezavantajları da var:
- Jeostasyoner yörüngeye fırlatma için daha güçlü taşıyıcı roketler gerekir;
- Büyük mesafe sinyalde önemli bir gecikme yaratır;
- Daha güçlü vericiler ve daha büyük antenler gerekir, bu da güneş panellerinin gerekli alanı ve kütlesinin artması anlamına gelir;
- Son olarak jeostasyoner yörünge sınırlı bir kaynaktır: oraya yerleştirilebilecek uydu sayısı sınırlıdır.
20. yüzyılın ikinci yarısında ticari uzay iletişim sistemlerinin ana müşterileri televizyon operatörleriydi ve onlar için sinyal gecikmesi o kadar kritik değildi.
Uzay iletişimi sağlamanın ikinci yolu röleyi yaklaşık 400-500 kilometre yükseklikte, yani 100 kat daha kısa mesafede düşük yörüngeye fırlatmaktır. Bu pratik olarak sinyal iletim gecikmesini ortadan kaldırır, güçlü vericilere olan ihtiyacı kaldırır ve uydunun daha hafif ve daha ucuz olmasını sağlar, böylece hafif bir roketle yörüngeye fırlatılabilir. Hem Starlink hem de Rassvet düşük yörüngeli iletişim uyduları sınıfına aittir.
Dezavantajları da var: sürekli iletişim sağlamak için tek değil, çok sayıda uydu gerekir. Yörünge ne kadar alçaksa, her noktada her an en az bir uydunun gökyüzünde olması için o kadar fazla uydu gerekir.
Düşük yörüngedeki uydular zamanla yavaşlar ve yörüngeden çıkar, bu yüzden takımyıldızın sürekli yenilenmesi gerekir. Düşük yörüngedeki bir uydu gökyüzünde çok hızlı hareket eder, bu da yer anteninin "başını çok hızlı çevirmesini" gerektirir. Bu nedenle yer terminalleri fazlı anten dizisine dayanır.
Bu tip anten ışını mekanik olarak değil, girişimleri kontrol ederek döndürebilir. İlk düşük yörüngeli takımyıldızlar uydu telefonisi için oluşturuldu - Iridium ve daha sonra GlobalStar. Her iki proje de pahalı uydu telefonları, yaygınlaşan karasal hücresel telefoniye karşı rekabet edemeyince iflas etti.
Ancak her iki şirket de krizden toparlandı ve çalışmaya devam ediyor. Özellikle Iridium takımyıldızını tamamen yeniledi, GlobalStar ise Apple'a uydu üzerinden SOS sinyali gönderme imkanı sağlıyor.
2015'te Rus devlet şirketi Roscosmos, Elon Musk'ın 2012'deki projesinden önce tarihe sahip olması nedeniyle Starlink'in halefi olarak görülebilecek düşük yörüngeli uydu iletişim sistemine sahip Avrupa şirketi OneWeb için uydu fırlatma sözleşmesi imzaladı.
OneWeb sistemi 1200 kilometre yükseklikte yörüngede 600'den fazla uydudan oluşuyor ve müşterilere telefon ve yüksek hızlı internet erişimi sağlıyor. Şirketin kurucusu Gregory Wylder, fırlatmalar için Musk'ın roketlerini kullanma konusunda Musk ile pazarlık yaptı, ancak o kendi çok daha hacimli sistemini inşa etmeyi seçti.
Sonuçta Roscosmos OneWeb için ana taşıyıcı haline geldi. Şubat 2019'dan Şubat 2022'ye kadar Rus taşıyıcı roketleri 648 uyduyu yörüngeye fırlattı. Ve hizmetlerini Rus vatandaşlarına sunması mantıklı görünüyordu. Bu amaçla 2017'de OneWeb, Rusya'da faaliyet göstermek için Rus uydu iletişim şirketi Gonets ile ortak girişim OneWeb LLC'yi kurdu.
Ancak Devlet Radyo Frekansları Komisyonu (DKÇR) gerekli frekansları kullanma hakkı vermeyi reddetti. Karar, frekansların başka bir Rus uydu iletişim sistemi olan Express-RV için ayrılmış olmasıyla açıklandı.
2018'de FSB projeye karşı çıktı ve sistemin ulusal güvenlik için tehdit oluşturduğunu belirtti. Sonuç olarak 2020'de OneWeb Gonets projesinden çekildi ve Mart 2022'de Roscosmos, uyduların askerler tarafından kullanılmayacağına dair garanti olmadan sistemin uydularını fırlatmayı reddetti. Bunun sonucunda kalan 36 uydu Baykonur'da kaldı ve Devlet Duması Rusya'ya yabancı uydu internet ekipmanı ithalatını yasakladı.
Efir uzay programından kaybolduktan sonra geniş bant internet erişimi sağlayabilecek bir proje için niş boşaldı. Ve daha önce benzer projelerde çalışmamış özel bir şirket kontrolü ele almaya karar verdi. Bu, uzay faaliyetlerinde iş dünyasının katılımının hâlâ oldukça alışılmadık olduğu Rus uygulamasında nadir görülen bir olgudur.
İstisna MegaFon sisteminde ortaya çıkan proje oldu. Ekim 2020'de mobil operatör, "yüksek hızlı veri iletimi sağlamak için düşük yörüngeli uydu sistemlerinin kullanımında araştırmalar yapacak" bir şirket kurduğunu duyurdu. O dönemde MegaFon projenin tek yatırımcısıydı ve altı milyar ruble yatırım planlıyordu.
Daha sonra "Büro 1440" olarak yeniden adlandırılan MegaFon 1440'un arkasındaki ekip, Yadro'nun üst düzey yöneticilerinden, operatörün kendisinden uzmanlardan ve Alisher Usmanov'un USM Telecom grubundan oluşuyordu. 2021'de şirket Devlet Radyo Frekansları Komisyonu'ndan radyo frekansları kullanma izni aldı.
"Büro 1440" hakkında bilmemiz gereken önemli şeyler ve Rusya'nın kendi Starlink'ini yaratmasının maliyeti nedir
Yukarıda belirtildiği gibi şirket başlangıçta MegaFon 1440 adını taşıyordu ve aynı adlı mobil operatör tarafından kuruldu, operatör altı milyar ruble yatırım yaptı. 2021'de VTB projeye iki milyar ruble yatırım yaparak karşılığında %15 pay aldı.
Haziran 2022'de Alisher Usmanov'un USM holdingi, IT şirketi ICS Holding'i şirketin direktörü Anton Cherepennikov'a sattı (22 Temmuz 2023'te 40 yaşında kalp krizinden öldü). MegaFon 1440 onun varlıklarının bir parçası haline geldi.
Şirket adını "Büro 1440" olarak değiştirdi. Ortak sahipleri ICS Holding, VTB ve şirket direktörü Aleksey Shelobkov da dahil olmak üzere üç üst düzey yöneticiydi. Ancak aynı yılın Ağustos ayında hepsi kurucu olarak istifa etti.
Bunun sonucunda tüzel kişiler siciline göre Büro 1440'un kurucuları, "Federal Kanun No.129 uyarınca kimliklerini gizlemek istediklerini" belirten beş gerçek kişidir. Bu yasa, şirket yaptırım konusu olabilecekse böyle bir davranışa izin verir.
Shelobkov "Büro 1440"un başkanı olarak kaldı. Bu rolü, kardeş şirketleri Yadro (özellikle interneti engelleme sistemleri olan TSPU tedarikiyle tanınır) ve ICS Holding'in yönetimiyle birleştirdi.
"Büro 1440" artık uydu takımyıldızının konuşlandırılması için finansmanı, hükümet tarafından 2026'da onaylanan 2025-2030 dönemi için "Veri Ekonomisi ve Devletin Dijital Dönüşümü" federal projesi kapsamında federal bütçeden alıyor.
Bu projenin bölümlerinden biri "tüm Rusya'da, mobil cihazlar dahil, yüksek hızlı internet erişimi sağlamak için düşük yörüngeli bir uydu sistemi oluşturma"dır. Belgeye göre 2030'a kadar bu görev için 431,9 milyar ruble harcanacak, bunun 329 milyar rublesi Büro 1440'un kendisinden gelecek.
2025'te şirket uyduların tasarımı ve geliştirilmesi için 101 milyar ruble, fırlatmalar için bütçeden 27 milyar ruble ayırmayı planlıyor. "Büro 1440"un 2026 sonuna kadar kullanılabilirliği 156 uyduya, 2027'de 292'ye ve 2030'a kadar 383'e çıkarması bekleniyordu.
Bu arada şirketin iş ve ürünlerden sorumlu başkan yardımcısı Dmitriy Agafonov, Habr web sitesine verdiği röportajda talebin artması halinde sistemin 924 uyduya kadar büyüyebileceğini söyledi.
"Büro 1440" hâlâ kârlılığa ulaşmadı. 2024'te şirket 3,4 milyar ruble net zarar açıkladı.
Rus Rassvet uydularının ikinci partisi uzayda gerekli yüksekliğe ulaşamadı. Bu, Moskova'nın Starlink'e kendi alternatifini hızla yaratma çabalarında bir başka başarısızlıktır.
"RBC-Ukrayna" bunu Savaş Araştırmaları Enstitüsü (ISW) raporuna atıfta bulunarak bildirdi. Bu uydulardan hiçbiri öngörülen varış noktasına ulaşmıyor.
Söz konusu ikinci parti 16 uydu 19 Temmuz'da fırlatıldı. 31 Ağustos'a kadar N2YO uydu takipçisine göre hiçbiri planlanan 550 kilometre çalışma yüksekliğine ulaşmadı.
Uyduların çoğu 300 ila 400 kilometre yükseklikte kaldı - planlanan 870 kilometreden önemli ölçüde daha alçak. Bazıları yörüngeyi kaybediyor ve en az ikisi Dünya atmosferine yeniden girişe doğru ilerliyor. Sorun, uydu ne kadar alçak uçarsa operasyonel ömrünün o kadar kısa olmasıdır. Alçak yükseklikte uydu daha büyük atmosferik sürüklenme yaşar, bu da yakıtını daha hızlı tüketir.
24 Mart'ta fırlatılan ilk partiden 16 uydudan 12'si gerekli yüksekliğe ulaştı. Ağustos sonuna kadar hâlâ 550 km'de kalıyorlar.
Bu 12 uydu Rus birliklerine Ukrayna toprakları üzerinde günde iki kez yer terminalleriyle bir buçuk saate kadar iletişim sağlıyor.
Rusya konuşlandırmayı neden hızlandırıyor
Rusya 1 Şubat'ta Starlink iletişimlerine erişimini kaybetti. Bu yüzden kendi Rassvet sistemine güvendi ve muhtemelen geliştirilmesini hızlandırdı.
İkinci partinin başarısızlığı Moskova'nın bu kadar hızlı konuşlandırmaya hazır olmadığını gösteriyor. Bu nedenle önümüzdeki dönemde daha fazla gecikme bekleniyor.
Mevcut sistem hâlâ Ukrayna için tehdit oluşturuyor. Uydu iletişiminin mevcut olduğu kısa pencerelerde bile Rus birliklerinin uzaktan kumandalı dronları daha isabetli yönlendirmesine olanak tanıyor.
Rusya'ya daha kaç uydu gerekiyor?
Rassvet'i geliştiren havacılık ve uzay şirketi "Büro 1440", onlarca ek fırlatma yapma ve yüzlerce yeni uydu ekleme planlarını açıkladı. Rusya Ukrayna üzerinde istikrarlı 24/7 iletişim için en az 200 ila 300 çalışan uyduya ihtiyaç duyuyor, ancak bunu hızla başarması pek olası değil. Sebep taşıyıcı roket sıkıntısı.
Rusya fırlatmalar için pahalı ve kıt "Soyuz-2.1b" roketini kullanıyor. 2022'den bu yana bu roketten sadece altı ila sekiz fırlatma gerçekleştirildi. Bu tempoyla Rusya dört yılda maksimum 128 uyduyu yörüngeye çıkarabilir. Ağustos 2026'ya kadar fırlatılan Rassvet uydularının sadece %37,5'i Ukrayna'nın üretimi ve fırlatmaları sınırlaması nedeniyle istikrarlı operasyonel yüksekliklere ulaştı. Silahlı kuvvetleri, Soyuz tipi taşıyıcı roketlerin üretildiği "Progres" roket-uzay merkezine 15 Ağustos gecesi saldırdı.
23 Ağustos'ta Ukrayna, oradan bir Soyuz-2.1b roketinin Rus GPS eşdeğeri için GLONASS-K1 uydusunu taşıyan roketin fırlatılmasından iki gün önce Plesetsk uzay limanını vurmaya çalıştı. Rusya her iki Rassvet uydu partisini de Plesetsk'ten fırlattı. Bu nedenle bu tesise yönelik saldırılar sadece roket üretimini değil, Rusya'nın yeni uydu fırlatma kapasitesini de tehdit edebilir.
Yorumcular projenin ithal bileşenlere bağımlılığına dikkat çekiyor. 2025'te "Büro 1440" yabancı siparişler için yaklaşık 68 milyon dolar harcadı, bunların önemli bir kısmı Çin'e gitti.
Rusya hiç kendi radyasyona dayanıklı mikroçipini geliştirmemiştir: bunların geliştirilmesi için ilan edilen ihaleler tek bir teklif bile almamıştır.
