Hızlı kredi şirketleri şu anda faaliyetlerini büyük ölçüde fiyata eklenen yasa dışı ek ücretlere dayanarak sürdürüyor. Bu, Aktif Tüketiciler Derneği'nin şirketlerin mali tablolarına dayanarak hazırladığı analizde ortaya konuyor. Bazı şirketlerde bu ek ücretler gelirlerin yaklaşık yüzde 50'sini, hatta daha fazlasını oluşturuyor. Bunun nedeni sorunlu iş modeli: Devlet kredi fiyatına bir tavan koymuş durumda, ancak bu tavan, şirketlerin geri ödeyemeyecek kişilere riskli biçimde para dağıtmasından doğan zararları karşılamıyor.
Sorun nedeniyle Rumen Radev hükümeti Ulusal Meclis'e yeni bir Tüketici Kredisi Yasası taslağı sundu. Görünen o ki parlamentonun önündeki seçim, küçük kredilerin fiyatının resmen yükseltilmesi ile en riskli borç alanların pazara erişiminin kesilmesi arasında olacak. Milletvekillerinin birinci ve ikinci okuma arasında öneri sunabileceği süre bugün sona eriyor.
Birçok şirkette faiz ana gelir kalemi değil
Mediapool'un bir buçuk yıl önce dikkat çektiği sorun, şirketlerin Ticaret Sicili'ndeki mali tablolarında da görülüyor. Pazardaki en büyük 15 hızlı kredi şirketinde faiz, gelirlerin yalnızca yüzde 32,7'sini oluşturuyor. Geri kalanı ücretler, kefalet bedelleri ve gecikme cezaları; son ikisi (gelirlerin yüzde 38'i) mahkemelerin en sık iptal ettiği ek ücretler. Ancak sözleşmelerin çok küçük bir bölümü mahkemeye taşındığı ve kesinleşmiş karara bağlandığı için söz konusu ek ücretler fiilen yürürlükte kalıyor ve müşterilerin büyük çoğunluğu tarafından ödenmeye devam ediyor.
Bulgaristan Merkez Bankası'nın (BNB) finans kuruluşları sicilinde 200'den fazla şirket kayıtlı, ancak hızlı kredi pazarının büyük bölümünü 32 şirket yönetiyor; Aktif Tüketiciler'in analizinde böyle belirtiliyor.
Mevcut fiyat tavanı işlemiyor
Ek ücretler çoğunlukla mahkemelerce yasa dışı ilan ediliyor, çünkü 2014'te ülkede tüketici kredilerinin fiyatına bir tavan getirildi: Yıllık Maliyet Oranı (YMO) olarak bilinen bu oran, yasal faizin beş katını (şu anda yüzde 52) aşamıyor. Ancak iş modeli küçük kredi tutarı ve kısa vadede ayakta kalamadığı için şirketler yaygın biçimde ekstra ödenen zorunlu hizmet ve şartlar getiriyor. Hatta şirketin finansal ürünün maliyetini çıkarabilmesi için krediye parfüm gibi absürt zorunlu ek alımların bağlandığı bile oluyor. Daha sık rastlananlar ise krediye kefil sağlanması ya da hızlı işlem ücreti gibi geleneksel ek hizmetler.
Yasanın denetimsiz biçimde delinmesi ise binlerce Bulgar'ın ağır borç yükü altına girmesine yol açıyor; borç bazen anaparanın kat kat üzerine çıkıyor. Şu an tek kurtuluş yolu mahkeme, çünkü Bulgaristan dahil Avrupa Birliği'nde, yasa dışı ek ücretler nedeniyle kredi sözleşmesinin tamamını geçersiz sayan yerleşik bir içtihat oluşmuş durumda; bu durumda müşteri yalnızca aldığı anaparayı ödüyor.
Aktif Tüketiciler'in analizine göre, "2025'te yayımlanan kararlarda bölge mahkemeleri tüketicilerin kredi kuruluşlarına karşı açtığı en az 7 bin 335 davayı karara bağladı. Tüketici, davaların yüzde 90,3'ünde tamamen ya da kısmen kazandı."
En sık görülen dava gerekçeleri şöyle: sözleşmenin tamamının geçersizliği (1859 dava), kefalet ya da garanti (1847), yasal eşiğin üzerinde YMO (990), gecikme cezası (985), eşitsiz sözleşme maddesi (696) ve "hızlı inceleme" ücreti (338). Dernek, "Bir davadaki karar yalnızca o davanın tarafları için geçerli. Kredi kuruluşu, söz konusu maddeyi diğer sözleşmelerinden çıkarmak zorunda değil; aynı maddeye sahip bir sonraki tüketicinin yeni bir dava açması gerekiyor. Yasa, iptal edilen maddeler için ortak bir kamu sicili öngörmüyor" diye vurguluyor.
Aktif Tüketiciler: Çözüm, işin daralmasından geçiyor
Analizde hızlı kredi pazarının mevcut iş modeli de açıklanıyor. Dernek, "Mekanizma basit. Ek ücretler ödeme yapanlardan toplanıyor. Zarar, geri ödemeyenlerden doğuyor. Ek ücretler zararlardan fazla olduğu sürece, geri dönmeyen kredilerin bedelini ödeme yapanlar üstleniyor. Kredi kuruluşunun kişinin krediyi geri ödeyip ödeyemeyeceğini denetlemesi için bir nedeni yok; risk zaten başkaları tarafından ödenmiş durumda" diyor.
Derneğe göre sektörün, kredinin mevcut yasal fiyatı korunarak da kârlı kalmasının bir yolu var; ancak bu, işin daraltılmasından ve müşterilerin kredi ödeme kapasitesinin gerçekten denetlenmesinden geçiyor.
Aktif Tüketiciler, bu durumda bugün hızlı kredi alan ancak geri ödeyemeyen kişilerin bir bölümünün kredisiz kalacağını kabul ediyor. Dernek, "Kredi onlara yardım etmiyor; onları eski borcu yenisiyle değiştirme sarmalına sokuyor. Zorunlu icradan önce erteleme, ücretsiz borç danışmanlığı ve sınırlı bir kesim için yasayla düzenlenmiş sosyal kredi gerekiyor" görüşünü savunuyor.
Sektör: 4 bin 341 euro çek, en fazla 8 bin 682 euro geri öde
Şirket temsilcilerinin tutumu ise oldukça farklı. Milletvekillerinden, tutarı 7 asgari ücrete kadar olan krediler (2026 itibarıyla 4 bin 341 euro) için yeni ve daha yüksek bir fiyat tavanı getirmelerini istiyorlar. Onlara göre fiyat, hiçbir ek ücret ya da gecikme cezası olmaksızın — gecikme durumunda bile — anaparanın en fazla yüzde 100'ü kadar olmalı. Bu, 4 bin 341 euro çeken bir müşterinin, krediyi geciktirse bile en fazla 8 bin 682 euro ödeyeceği anlamına geliyor.
Bakanlar Kurulu'nun sunduğu taslakta bu yaklaşım öneriliyor, ancak 3 asgari ücrete kadar olan krediler (1860 euro) ve üç ayı aşan geri ödeme süreleri için geçerli. İktidar ise hükümetin bu önerisini tüketiciler lehine değiştireceğini şimdiden vaat etti.
Sorumlu Banka Dışı Kredilendirme Derneği (AONK) şu çağrıyı yapıyor: "Yasama organını konuyla ilgili medya spekülasyonlarına mesafe koymaya, İngiltere örneğinde olduğu gibi YMO'nun pahalanmanın ölçütü olarak değiştirilmesi önerisini benimsemeye ve 22. maddenin 6. fıkrasındaki eşiğin başlangıçta önerilen 7 asgari ücrete çıkarılmasına çağırıyoruz. Böylece daha geniş bir kredi talep eden kesimi şeffaf kurallara erişim sağlayacak; bu onları borcun birkaç kredi kuruluşu arasında bölünmesinden ya da yasa dışı tefecilerden korurken, yasal kredi kuruluşlarının da bu segmenti kapsamak için ekonomik çıkarı olmasını güvence altına alacaktır."
