Fermuar, her pantolon, ceket, ayakkabı ya da çantanın parçası olmadan önce imkansız bir hayaldi. Dünya düğmeler, bağcıklar, ipler ve kancalarla idare ediyordu; bunların hepsi zaman, sabır ve beceri gerektiren küçük mekanizmalardı. Tek bir hamleyle anında kapanma fikri bilimkurgu gibi görünüyordu. Ancak 19. yüzyılın sonunda iki mucit bu hayali gerçekleştirmeye karar verdi. İkisi de başarısız oldu.
İlk Başarısızlık: Elias Howe'un Unutulan Buluşu
1851 yılında dikiş makinesini dünyaya armağan eden Elias Howe, 'otomatik sürekli kapatma' adını verdiği bir cihaz geliştirdi. Bir dizi kanca ve halkadan oluşan ve bir kaydırma mekanizmasıyla kapanan bu sistem cesur, neredeyse dahiye bir fikirdi. Ancak Howe bu fikri geliştirmedi, tanıtmadı ve üretmedi. Kapatma mekanizması dikiş makinesinin gölgesinde kaldı ve bir ürüne dönüşemeden yok oldu.
İkinci Başarısızlık: Dağılan Kapatma
Kırk yıl sonra Whitcomb Judson 'ayakkabı bağcığı kapatmasını' tanıttı. Yüksek botların bağcıklarının yerini alması ve zaman kazandırması amaçlanıyordu. Judson üretim için bir şirket bile kurdu. Ancak mekanizma güvenilmezdi. Dişler kayıyor, yapı dağılıyor ve kullanıcılar kısa sürede sabrını yitiriyordu. Judson 'fermuarın babası' olarak adlandırılsa da gerçek şu ki onun icadı çalışmıyordu.
Gideon Sundbäck: Fikri Harikaya Dönüştüren Adam
Fermuarın gerçek yaratıcısı İsveçli mühendis Gideon Sundbäck'tir. 1913 yılında bir devrim yaptı: Kancaların yerine birbirine hassas bir tarak gibi kenetlenen metal dişler koydu. Dişleri birleştirip ayıran küçük parça olan sürgüyü icat etti. Dişleri pürüzsüz, güvenli ve hızlı bir şekilde kapanacak şekilde düzenlemenin bir yolunu buldu. 1917'de Sundbäck, 'Separable Fastener' (Ayrılabilir Bağlantı) adlı buluşunu patentledi; bu dünyadaki ilk gerçek fermuardı. Bu an, icadın bir hayal olmaktan çıkıp giyimi değiştirmeye hazır bir mekanizmaya dönüştüğü andı.
Fermuar Düğmelerin Yerini Nasıl Aldı?
Önce orduda kullanıldı; teçhizat, ayakkabı ve çantalarda. Ardından çocuk giyim üreticileri tarafından keşfedildi çünkü hızlı, güvenli ve kullanışlıydı. Moda endüstrisi onu modernliğin sembolü haline getirdi. Fermuar düğmeyi üç nedenden dolayı yendi: daha hızlı, daha sağlam ve daha güvenilirdi. Düğme gelenek olarak kaldı, fermuar ise ilerleme oldu.
Zipper Kelimesi Nasıl Doğdu?
1923 yılında B.F. Goodrich şirketi yeni mekanizmayı lastik botlarında kullanmaya başladı. Hızlı, hafif ve neredeyse ses gibi gelen bir isim aradılar. İngilizce 'zip' kelimesinden türeyen 'zipper' kelimesini seçtiler; 'ıslık gibi', 'bir anda' anlamına geliyordu. İsim, dişlerin şimşek gibi kapandığı anı, sürgünün hareketini tanımlıyordu. O andan itibaren kelime küresel hale geldi. Fermuar artık sıradan bir bağlantı elemanı değil, hızın ve modern silüetin sembolü olan 'zipper'dı.
Dünyayı Değiştiren Nesne
Fermuar küçük bir mekanizma ama büyük bir devrim. Giyme, hareket etme ve çalışma şeklimizi değiştirdi. Yeni kesimlere, yeni kumaşlara, yeni formlara olanak sağladı. Küresel bir endüstri yarattı. En önemlisi, bazen büyük bir buluşun doğması için iki büyük başarısızlığın gerektiğinin kanıtıdır.
15 Milyar Dolarlık Endüstri
Bugün fermuar endüstrisi, sessizce çalışan ancak muazzam paralar döndüren görünmez küresel makinelerden biridir. Yıllık pazar, moda, spor markaları, askeri teçhizat, bagaj, ayakkabı ve otomotiv endüstrisi tarafından yönlendirilerek 15 milyar doları aşıyor. Sadece dünyanın en büyük fermuar üreticisi dev YKK, yılda yedi milyardan fazla fermuar üretiyor ve küresel pazarın yarısından fazlasını elinde tutuyor. Bu öyle bir iş ki, küçük bir metal dişin maliyeti kuruşlarla ifade edilir, ancak milyarlarca giysi, çanta, ceket ve ayakkabıyla çarpıldığında gezegendeki en karlı niş endüstrilerden biri haline geliyor.