Yirminci yüzyılın en büyük Bulgar icadı yaşıyor ve üretilmeye, talep görmeye devam ediyor. Çuškopék, General Toshevo'daki bir aile firmasının gururu. Ortaya çıkışının yarım asrı geçmesine rağmen tüm dünyayı şaşırtan ünlü alet geçmişte kalmadı. Tam tersine, yerli şirket sadece üretmeye devam etmiyor, üretimini artırmak için yeni teknolojilere de yatırım yapıyor.
“Skitia 1 GT”, geleneksel ürünlerin yaşayabilmesi için gelenekle teknolojinin birleştirildiğini gösteren işletmeler arasında. Şirket 2002 yılından bu yana bağımsız bir aile işletmesi olarak çalışıyor, ancak üretim tarihi 1986 yılına kadar uzanıyor. Günümüzde General Toshevo'da ızgara, elektrikli ızgara, barbekü, kaynak makinesi, parti ızgarası ve elbette çuškopék üretiliyor.
Üretim sadece Bulgaristan'daki mağazalara ulaşmıyor. Bir kısmı Almanya, İspanya ve Birleşik Krallık gibi Avrupa pazarlarına ihraç ediliyor. Şimdi üretim hızlandırıldı; üretim yüzde 30 arttı. Bunu Darık Business Review, Dobriç Bölge Bilgi Merkezi'nin “Dobriç'ten Hikâyeler: küçük projeler, büyük anlam” kampanyasının bir parçası olan şirket tarihine dayanarak aktardı.
Avrupa parası aleti hızlandırdı. “İnovasyon ve Rekabet Edebilirlik” Operasyonel Programı ve “Balçık – General Toshevo” Yerel Girişim Grubu desteğiyle işletme yeni ekipmana yatırım yaptı. Üretime, çuškopék ve ızgaralar için parçaların kaplamalarının uygulanıp pişirildiği bir fırın ve tam bir konveyör hattı girdi.
Etki sadece hızda değil. Yeni teknoloji çalışma koşullarını iyileştiriyor, işçilerin fiziksel yükünü azaltıyor ve üretim sürecini daha temiz hale getiriyor. Parçalara uygulanan malzeme artık atık olmak yerine yeniden kullanılabiliyor. Tam kapasiteyle çalışan makinelerde üretim kapasitesi yaklaşık yüzde 30 artıyor.
Böylece yarım asırdan fazla önce bir garajda doğan bir alet bugün modern bir üretim hattından geçiyor. Ve bu aslında hikâyenin en ilginç kısmı.
Her şey bir garajda başlıyor. Çuškopék'in hikâyesi nedir? Yıl 1974. Yer Veliko Tırnovo. Bugün “Osvobojdenie” adını taşıyan “Balvanska bitka” sokağındaki küçük bir atölye. Orada usta Doço Doçev ve oğlu, Veliko Tırnovo'daki “Vakuumterm” işletmesinde çalışan mühendis Nikolay Piperkov'un çizimlerine göre aletin ilk prototipini üretiyor. Bu versiyon, sonradan üretimde yer alan kişilerin tanıklıklarıyla destekleniyor.
Ve burada Bulgar icadıyla ilgili ilginç bir gizem başlıyor. Yıllar boyunca çuškopék'in yazarı olarak mühendis Velizar Stoilov da gösterildi. BNT ve diğer kaynaklardan aktarılan tanıklıklara göre ekibi daha geç bir aşamada devreye giriyor; o zamana kadar var olan aletin Bulgar Devlet Standardı ve İş Sağlığı Müfettişliği gerekliliklerine uygun teknik olarak şekillendirilmesi gerekiyor. Bu yüzden çuškopék'in etrafında bugün bile kimin “babası” sayılacağı konusunda tartışma var.
Ama bir şey kesin: ilk prototip 1974'te Veliko Tırnovo'da doğdu.
Bir silindir sonbaharı değiştiriyor. İlk çuškopék günümüz modellerinden çok daha basitti. Bir çuğun yerleştirildiği bir boşluk bulunan silindirik bir gövdeydi. Etrafında elektrikli bir ısıtıcı çalışıyordu. Ateş yoktu. Duman yoktu. Büyük bir bahçeye ihtiyaç yoktu. Sadece aleti takıyorsun, çuğu yerleştiriyorsun ve bekliyorsun. İşte bu sadelik deharikaydı.
Çünkü Bulgaristan'da biber kavurma geleneği çuškopék'ten çok daha eski. Köy evlerinde biberler ocaklarda, tenekelerde ve özel düzeneklerde kavruluyordu. Sonra şehir geliyor. Daireler artıyor, bahçeler küçülüyor, kışlıklar kaybolmuyor. Ve işte çuškopék imkânsızı yapıyor. Köyü panel bloğa taşıyor.
Başlangıçta alet tekliydi ve 12 leva tutuyordu. Sonra çiftli ve üçlü modeller çıktı. Ünlü “Mercedes” adını ayırıcı plakaların şeklinden aldı. Talep o kadar büyüdü ki üretim yetişemedi. Aleti isteyenlerin listeleri yapıldı. İnsanlar çuškopék sahibi olabilmek için aylarca bekledi. İlgi Bulgaristan dışından da, komşu ülkelerden de geldi.
Başlangıçta üreticilerin ciddi teknik sorunları vardı. Isıtıcılar yanıyordu, gövdenin emaye kaplaması her zaman iyi olmuyordu ve aletin geliştirilmesi gerekiyordu. İşte bu süreçte gerekli teknik dokümantasyonu geliştiren ve makineyi seri üretime uygun hale getiren uzmanlar devreye girdi.
Garajdan çuškopék yavaş yavaş Veliko Tırnovo'daki promkombinat'a ulaştı. Sonra neredeyse her Bulgar mutfağına.
Aleti mobil telefonu yenen alet. On yıllar sonra çuškopék en beklenmedik unvanını aldı. 2009 yılının sonunda BNT, “Yirminci Yüzyılın Bulgar Olayları” ulusal kampanyasını düzenledi.
Rekabet yenilmez görünüyordu. Elektrik. Otomobil. Televizyon ve radyo. Mobil telefon. Ve karşısında biber kavurmak için yapılmış metal bir silindir.
Sonuç neredeyse komik. Çuškopék oyların yüzde 25,51'ini alarak kazandı. Elektrik yüzde 16,17 ile ikinci kaldı, televizyon ve radyo yüzde 13,44 ile üçüncü, mobil telefon ise yüzde 10,25 aldı.
Böylece Bulgarlar çuškopék'i kendi ev devrimlerinin taçlısı ilan etti. Çünkü telefondan daha karmaşık olduğu için değil, hayatlarına daha yakın olduğu için.
Neden özellikle çuškopék? Cevap belki tek bir kelimede gizli: hafıza. Çuškopék sadece elektrikli bir alet değil. Gelenekleri koruyan bir makine. Ondan önce biber kavurmak bahçeyle, ateşle, dumanla, sonbahar işiyle ve büyük aileyle ilişkilidir. Ondan sonra aynı ritüel daireye girer.
Bulgar'ın bahçesi olmayabilir. Ama çuškopéği vardır. Ocak ateşi olmayabilir. Ama yine de biber kavurur. İşte bu aleti köy geleneğini şehir yaşamına taşıyan bir sembol yapar.
Ve daha da Bulgar bir şey var. Alet dünyayı değiştirmek için yaratılmadı. Ev hanımına zaman kazandırmak için yaratıldı. Bazen küçük ev çözümlerinden büyük hikâyeler doğar.
Biberlerden patlıcana ve hatta sanata. Zamanla Bulgarlar çuškopék'in yaratıcılarının öngördüğünden çok daha fazla kullanım alanı olduğunu kanıtladı. Üçlü model patlıcanla da çalışabiliyor ve alet mutfağın dışında da alışılmadık uygulamalar buluyor.
BNT'nin arşiv malzemesine göre ressamlar çuškopék'i emaye minyatürleri pişirmek için kullanmış, bir heykeltıraş ise metal çalışmasında uyarlamış. Böylece “biber makinesi” yavaş yavaş Bulgar ev kültürü kültürünün bir parçası haline geldi.
Yarım asır sonra hâlâ üretiliyor. Günümüzde biber kavurmak için çuškopék tek seçenek değil. Fırınlar, ızgaralar, elektrikli ızgaralar, modern pişirme aletleri var. Ama o hayatta kaldı. General Toshevo'daki aile firması “Skitia 1 GT” çuškopék ve ızgara üretmeye devam ediyor. Şirket 2000'lerin başında kuruldu ve bugün küçük ev elektrikli aletlerinin tanınmış bir üreticisi.
İroni güzel. Dünya telefonlarını iki yılda bir değiştirirken, Bulgar çuškopéği on yıllarca saklamaya devam ediyor. Ve şimdi eski alet yeni bir hayat kazanıyor; modern üretim, Avrupa finansmanı ve kapasiteyi yaklaşık üçte bir artıran teknolojilerle. Çünkü bazı icatlar eskimiyor. Sadece eylülü bekliyor. Ve ilk kırmızı kapya ısıtıcının üzerinde çiçek açtığında, nerede olduğunu GPS, internet veya mobil ağ olmadan gösteren o aroma yeniden başlıyor; Bulgaristan'da.
