Bulgar haneleri için hoş olmayan bir faturada giderek daha fazla faktör bir araya geliyor; daha pahalı yakıtlar, uluslararası krizler, rekabetteki zayıflıklar ve üreticiden mağazaya kadar tüm zincirdeki sorunlar. Aktif Tüketiciler'den Bogomil Nikolov'a göre yakıtlar yeniden fiyat artışının en güçlü itici güçlerinden biri haline geliyor, tıpkı 2022'de olduğu gibi. Ancak mağaza etiketinin arkasında, onun görüşüne göre çok sık kamuoyunun gündeminin dışında kalan daha derin nedenler de duruyor.
Yakıtlar fiyatları yukarı çekiyor. Nikolov, Nova Televizyonu'na yaptığı açıklamada "Birçok neden birden üst üste geldi de bu fiyatları görüyoruz" dedi. Ona göre yakıtların fiyatı yüksek olduğunda bu maliyet hemen her yere yansıyor; ulaşıma, üretime, teslimata ve nihayetinde tüketicinin ödediği son fiyata. Buna uluslararası krizler de ekleniyor ve Bulgaristan bunların üzerinde pratik olarak kontrol sahibi değil. Nikolov, yaz aylarında petrol fiyatlarının geçici olarak sakinleştiğini ancak sonrasında yeniden yükseldiğini hatırlattı. Bu durum iş dünyası ve haneler üzerinde yeni bir baskı yaratıyor. Bu nedenle önümüzdeki aylarda fiyatların nereye gideceğine dair güvenilir bir tahmin vermenin zor olduğunu belirtti.
Rekabetin olmadığı yerde spekülasyon başlıyor. Uzman, özellikle rekabet konusuna güçlü bir vurgu yaptı. Ona göre spekülatif davranış, tüketicinin yeterli satıcı arasında gerçek bir seçeneğe sahip olmadığı yerde en iyi zemini buluyor. Nikolov, "Piyasa ekonomisi fiyatların düzenleyicisi olarak rekabete dayanır. Size belirli bir ürün için 3 euro isteyen bir satıcı varsa ama paranı almaya istekli dokuz satıcı daha varsa, birisi size daha düşük fiyata satacaktır" diye açıkladı. Sorun, pazarın yoğunlaştığı ya da yerel üretimin zayıf olduğu ve ithalata bağımlılığın yüksek olduğu yerlerde özellikle keskinleşiyor. O zaman yakıttaki, ulaşımdaki ya da uluslararası pazarlardaki bir sarsıntı çok daha hızlı rafta fiyat olarak yansıyor ve tüketici fiyat artışından kaçma olanağını giderek kaybediyor.
Sadece mağaza suçlu değil. Nikolov'a göre kamuoyu dikkati çok sık son mağaza fiyatına odaklanıyor ve ürünün oraya ulaşana kadar olan süreç takip edilmiyor. Bu nedenle devlet politikasının sadece nihai fiyatlara değil, tüm üretim ve ticaret zincirine bakması gerektiğini savunuyor. "Etkisini sadece fiyatlar üzerinde aramamalıyız, zincirin aşağısında neler olduğunu da görmeli ve üretimi teşvik edecek bir politika oluşturmalıyız" diye konuştu. Ona göre kalıcı cevap, peş peşe gelen fiyat artışlarını sürekli söndürmek değil, daha fazla Bulgar üreticinin pazara çıkabilmesi ve rekabetçi olabilmesi için koşullar yaratmak. Nikolov burada büyük bir gecikme gördüğünü söylüyor. Küçük üreticilerin birleşmesine, maliyetlerini azaltmasına ve tüccarlara karşı daha güçlü bir konum elde etmesine yardımcı olabilecek az sayıdaki ilan edilen adım arasında hazırlanan kooperatifler yasasını gösterdi.
Yunanistan'ın bu modeli bir asırdan uzun süredir var. Örnek olarak Nikolov, 1916'dan beri kooperatifler mevzuatının yürürlükte olduğu Yunanistan'ı gösterdi. Ona göre Bulgaristan benzer sürdürülebilir yapıların inşasında ciddi şekilde gecikti ve telafi edilmezse yüksek fiyatlar konusu defalarca geri dönecek. Kooperatif modeli, küçük tarım üreticilerinin ortaklaşa makine ve hammadde satın almasına, daha ucuz lojistik düzenlemesine ve ürünlerini satarken daha iyi koşullar pazarlamasına olanak tanıyabilir. Bu otomatik olarak daha düşük fiyat anlamına gelmiyor ama zincirdeki bazı maliyetleri ve bağımlılıkları azaltabilir.
Avro'nun da küçük bir etkisi var. Nikolov'a göre fiyatları etkileyen daha küçük faktörlerden biri de avroya geçiş sırasında yapılan yuvarlamalar. Bunu ekonominin resmileşmesi süreciyle birlikte değerlendiriyor ve her iki faktörün tek başına büyük fiyat artışını açıklamadığını vurguluyor. Yuvarlama, belirli mal ve hizmetlerde küçük farklar yaratabilir ama asıl baskı onun görüşüne göre yakıt, üretim ve ulaştırma gibi temel maliyetlerden geliyor. Sorunu yalnızca avroya indirgemek, daha ciddi nedenlerin dikkatini dağıtacaktır.
Kartla ödeme bir kısmı kayıt altına çıkardı. Kitlelerin banka kartlarıyla ödemeye geçmesinin ilginç bir etkisi var. Nikolov'a göre bu yıl daha fazla müşteri nakitsiz ödemeyi tercih etmeye başladı ve bu durum bir dizi satıcının POS terminali kurmasını sağladı. Böylece daha önce resmi kayıt dışında kalabilen cirolar artık banka sistemi ve kasa makinelerinden geçiyor. Ona göre bu, bazı satıcıların daha önce izlemesi zor olan gelirler üzerinden vergi ödemeye başlaması anlamına geliyor ve bu ek maliyet de fiyatlara yansıtılabiliyor. Bu durum acı bir paradoks ortaya çıkarıyor. Ekonominin resmileşmesi rekabeti daha adil hale getirdiği ve bütçe gelirlerini artırdığı için olumlu bir süreç ama uzun süre gri ekonomide çalışan bir işletme gerçek vergilerini ödemeye başladığında ilk tepkisi yeni maliyetin bir kısmını müşteriye aktarmak olabiliyor.
