Mimarı Leslie Robertson, 92 yaşına kadar yaşadı. Kulelerin bir uçak çarpmasına dayanacağını doğru hesapladı, ancak 72 bin litre yakıtın yol açacağı yangına karşı koyamayacağını öngöremedi.
Saldırıdan sonra kulelerden biri 56, diğeri 102 dakika ayakta kaldı. Bu sayede binlerce kişi tahliye olmayı başardı. Trajedinin tanığı İnşaat Mühendisi Bojidar Yanev anlatıyor.
Geçen yıl "24 Saat - 168 Hikaye" ekibi size, New York şehrinin yönettiği yaklaşık 800 köprüden 30 yıl boyunca sorumlu olan başmühendis İnş. Müh. Bojidar Yanev'den bahsetmiştik. 1989 yılında yardımcı komiser olarak göreve başlayan Yanev, daha sonra icra kurulu başkanı oldu ve 2018 yılına kadar "Büyük Elma" olarak bilinen şehrin beş belediye başkanına ve dokuz ulaşım komiserine hizmet etti. 3 Eylül'de Sofya'da, dünyadaki en sevdiği yapıların nefes kesen fotoğraflarını ve "Yapısal Bir Bakış" adlı kitabını tanıttı. Bugün ise onun kaleminden, kulelerin tam olarak nasıl çöktüğünü, bunun neden yaşandığını ve mimar Leslie Robertson'ın bu trajedide bir suçu olup olmadığını okuyacaksınız.
11 Eylül 2001. New York'taki İkiz Kuleler'in kuzey kulesinin 88. katında bir masa aniden havaya fırladı ve ardından yerine düştü. Masanın arkasındaki kişi, Dünya Ticaret Merkezi'nin teknik ekibinden mimar kökenli Frank de Martini idi. Saniyeler sonra, meslektaşı inşaat şefi Pablo Ortiz ile birlikte kapıların ve enkazın altında mahsur kalan insanları kurtarmak için katlara doğru koşmaya başladı. De Martini hem bir kahraman hem de bir peygamber çıktı. Nitekim 1993 yılında verdiği bir röportajda, kulelerin bir "Boeing 707" çarpmasına dayanabileceğini söylemişti. Tam da olan buydu. Kuleler sallandı ama ayakta kaldı. O vahşi darbeye rağmen yerinde durdu. Ancak sonsuza dek değil. Yine de bu süre, cesur insanların en az 50 kişiyi kurtarması için yeterliydi. Ne yazık ki De Martini, Ortiz ve diğer birçok kişi kulelerin çökmesiyle hayatını kaybetti.
İnşaatçılar için üzücü olan kısım şuydu: Kulelerin tüp yapısı, kâbus gibi saplanma testini geçti çünkü binalar büyük bir uçak darbesini absorbe edecek şekilde hesaplanmıştı. Ancak her iki bina da bu darbeye dayanmasına rağmen, ardından gelecek olanı kimse öngörememişti.
415 ve 417 metre yüksekliğindeki 110 katlı ikiz kuleler, 1968 ile 1973 yılları arasında inşa edildi. Fikrin arkasındaki itici güç Nelson ve David Rockefeller kardeşlerdi. O dönemlerden biri New York valisi, diğeri ise Chase Manhattan'ın başkanıydı. Dev projenin mimarı Minoru Yamasaki idi. Yapının inşası ise dünyanın en zarif gökdelenlerinden bazılarını inşa etmiş olan Leslie Earl Robertson'a emanet edildi. Robertson bu proje için tüp yapı sistemini seçti: Taşıyıcı unsurlar yüksek mukavemetli çelik cephe duvarları ve asansör kuyularını içeren tek bir merkezi çekirdekti. Bu iki hat arasındaki katlar, hafif çelik köprüler gibiydi. Ara kolonlar, kirişler veya duvarlar yoktu. Bu sayede maksimum yaşanabilir alan yaratıldı.
"Kuleler, mühendis sayesinde popüler oldu, her ne kadar onu çok eleştirseler de," diye anlattı İnş. Müh. Bojidar Yanev, "24 Saat - 168 Hikaye"ye. Kendisi de 11 Eylül 2001'de Dünya Ticaret Merkezi'nin hemen yakınındaydı.
"Sabah erken saatlerdi, oğlumu okula bıraktım, işe gidiyordum ve bir uçağın kuzey kuleye çarptığını duydum" diye paylaştı Yanev. "Empire State Binası'na bir şey olmadığını biliyordum. İkiz Kuleler'in tasarımcısı bile onları büyük bir uçak çarpışmasına karşı hesapladığını söylemişti." Empire State ile karşılaştırması tesadüf değildi. 1945 yılında, yoğun siste kaybolan bir B-25 bombardıman uçağı, gökdelenin 79. katına saplanmıştı. 14 kişi hayatını kaybetti, ancak bina ayakta kaldı ve iki gün sonra yeniden faaliyete geçti. Tam da bu durum, 60'lı yıllardaki tasarımcıların güvenini şekillendirdi. Birçok şeyi öngörebilirlerdi, ancak yakıt farkını değil. 1945'teki bombardıman uçağının sınırlı bir yakıt deposu vardı, oysa 2001'de kulelere uzun menzilli uçuşlar için yakıtla doldurulmuş iki kıtalararası Boeing saplandı. Yani her iki uçakta toplamda neredeyse 72 bin litre yakıt vardı.
"Kimsenin aklına böyle bir şeyin olabileceği gelmemişti" diye belirtiyor Yanev. "Bir uçağın saplanıp kontrol edilemez, yüksek oktanlı bir yangın çıkarması... Açıkçası bundan sonra binanın içindeki her şey alev alacaktı. Darbe alan üst katın hiçbir şansı yoktu, alttaki kata düşecekti ve bu da zincirleme bir felaket olacaktı." Onun bu sözleri, trajik olaydan sonra yüzlerce mühendisin üzerinde uzlaşacağı hükümdü. Çelik prensipte yanmaz, sadece yumuşar. Ancak taşıma kapasitesinin bir kısmını kaybettiğinde, döşeme sarkar, kolonları içeriye doğru çeker ve bağlantılar kopar. İşte o anda üst katlar bir giyotin gibi aşağı inmeye başlar ve o andan itibaren yapısal sorun geometrik bir meseleye dönüşür.
Güney kuleye ikinci olarak saat 09.03'te saldırıldı, ancak ilk olarak saat 09.59'de yıkıldı. Tam 56 dakika dik durdu. Darbe 80. kat civarındaydı ve kesitinin üzerindeki 30 kat, alttakileri eksantrik bir şekilde eziyordu.
"Hemen gidip ne olduğunu görmeye gittim" diye hatırlıyor Yanev o trajik günü. "Binanın dörtte biri kesilmişti ama üzerinde 30 kat vardı. Hiçbir yüksek bina böyle bir durumda hayatta kalamazdı. Kule eğildi ve size nasıl anlatayım, yapıyı bildiğim için bunun böyle olacağını önceden biliyordum."
New York'un güzel köprülerinin fotoğraflarıyla dolu kitabında şöyle not düşüyor: "Suçlu bir gözetçi gibi, hasarın yandan görüldüğü iki blok güneye kameramla dikildim. Dakikalar sonra tepe noktası iğrenç bir gıcırtıyla, 15 dereceden fazla olmayacak şekilde eğildi ve oradan tüm bina dikey olarak çöktü. Cephenin üç katlı panelleri kelebekler gibi uçuştu. Pulverize olmuş beton, asbest ve çelikten oluşan bir dalga tüm yükseklik boyunca patlayarak bana doğru geldi."
Yanev anında bir arabanın altına yattı. "Üstüme enkaz yığıldı, kurtulamayacağımı sandım ama sıyrıldım" diye anlattı "24 Saat - 168 Hikaye"ye. Etrafın zifiri karanlık olduğunu ve nefes almanın neredeyse imkansız hale geldiğini hatırlıyor. Çığlık atan bir kadın gördü ve onu bir kapı girişine çekti.
"Alçı bir heykele benziyordu, muhtemelen ben de öyleyim" diye anlatıyor. "Kız kardeşinin kuleden zamanında çıkıp çıkmadığını soruyordu, alt katlarda çalışıyordu, ona başardığını, kurtulduğunu söyledim."
Kuzey kule ilk olarak saat 08.46'da darbe almasına rağmen tam 102 dakika dayandı ve saat 10.28'de çöktü.
"Dik bir şekilde düştü" diye anlatıyor Bojidar Yanev. "Anten yere çarptığında kırıldı."
Bu, tüp yapı sistemi sayesinde oldu. Taşıyıcı paneller desteklerini kaybettiğinde, yerinde parçalarına ayrıldılar. Planlı yıkımlarda bu etki aşağıdan patlayıcılarla sağlanır; bu durumda ise yukarıdan gelen bir yangındı. Ne yazık ki tüm bunlar, 25 yıldır dinmek bilmeyen fantezilere ve komplo teorilerine ilham verdi.
"Her türlü saçmalığı uydurdular; içeride patlamalar olduğu, Yahudilerin işe gitmemeleri için uyarıldığı... İğrenç. İçeride 2753 kişi hayatını kaybetti. Bunların arasında 400'den fazla itfaiyeci vardı. İçeri giren itfaiyeciler bir daha asla dışarı çıkamadı."
Terör saldırısının hemen sonrası, profesyonel bir intikam için mükemmel bir an gibi görünüyordu. Tüm haset edenler, dünyaca ünlü önde gelen inşaat mühendisi Leslie Earl Robertson'ın itibarını yok etmek için inanılmaz bir şansa sahipti.
Uzman, Pittsburgh'daki US Steel genel merkezi, Şanghay'daki Dünya Finans Merkezi, Hong Kong'daki Bank of China, Madrid'deki Puerta de Europa gibi bazı ikonik gökdelenleri inşa etmişti; Seattle, Portland, Maine, Berlin ve diğer birçok yerde müze binaları tasarlamıştı. Robertson'ın tartışmasız başarılarına rağmen, kulelerin çökmesi devasa bir trajediydi ve herkes profesyonel çevrelerde bir hesaplaşma bekliyordu. Ancak uzmanlar, suçlu arayan kamuoyunu şaşırttı. Tartışmalar başladı ve herkesin şaşkınlığına rağmen, mimarlar ve mühendisler, ikiz kulelerin binlerce insanın güvenli bir şekilde tahliye edilmesi için yeterli süre dayandığı konusunda uzlaştı. "Mühendislik topluluğu olarak suçlamalarda bulunmamak ve bu durumu istismar etmemek için birleştik" diye hatırlıyor Yanev. "Her şey kendiliğinden oldu. Anlaşmadan. Herkes bağımsız olarak bu tutumu benimsedi ve kulelerin neden düştüğü sorulduğunda bunu her zaman savunduk. Düştüler çünkü onlara çarpıldı. Robertson'ın hesabı, uçak darbesine dayanacakları yönündeydi. Evet, dayandılar. Ama yangına değil."
Robertson'un kendisi 2021 yılına kadar, 92 yaşına kadar yaşadı ve hiçbir kez suçu başkasına atmaya çalışmadı. Ölümüne kadar en prestijli ödüllerden bazılarıyla onurlandırıldı, çünkü bir makalenin belirttiği gibi:
"Onun eseri dahiyane, ancak düşünülmez olan tarafından yok edildi."
Mimarlık, İnşaat ve Jeodezi Üniversitesi'nden Doç. Dr. Mimar D. Andreyçin ve Bojidar Yanev'in bir arkadaşı, "Kahraman Kuleler" adlı kitabı yayımladı.
"Böyle bir yangının nelere yol açacağını hesaplamış olsaydık, kuleleri asla inşa etmezdik" diye gerekçelendiriyor Yanev. "Şunu netleştirelim, yarım kilometreden yüksek gökdelenler inşa etmemizin nedeni, savaş olmayacağı konseptine dayanmasıdır. Eğer savaş varsa, o zaman sığınaklar yapılır. Gökdelen barışçıl bir yaşam tarzının bir seçimidir. Ancak savaşta güvenli değildir."
Terör saldırısından günler sonra New York metrosu ve köprülerinde denetimler başladı.
"Ortam hayalet gibiydi, yıkım yoktu ama her şey gri-kahverengi bir tozla kaplıydı, daha sonra bunun kanserojen olduğunu öğrendik" diye belirtiyor Yanev. "Bazı maskelerimiz vardı. Tespit ettik ki, bir köprü yıkılmasa bile, böyle bir darbe altında işlevselliği yok olabilir."
Yanev, denetimlerle birlikte saldırılardan sonra ortaya çıkan aptalca bir etkiye de tanık oldu.
